„39 kroków” – klasyczny thriller szpiegowski Hitchcocka

39-krokowTytuł: 39 kroków (The 39 Steps)

Reżyseria: Alfred Hitchcock

Rok produkcji: 1935

Obsada: Robert Donat, Madeleine Carroll, Godfrey Tearle, Peggy Ashcroft, Lucie Mannheim, John Laurie, Wylie Watson, Helen Haye i inni

 

 

39 kroków uznaje się za najlepszy brytyjski film Alfreda Hitchcocka obok dzieła Starsza pani znika. Obie produkcje (wraz z pierwszą wersją Człowieka, który wiedział za dużo) ugruntowały wysoką pozycję mistrza suspensu w Hollywood i zdobyły uznanie amerykańskich krytyków, jeszcze przed wyjazdem reżysera z rodzinnej Anglii. W 1999 roku Brytyjski Instytut Filmowy umieścił 39 kroków na czwartym miejscu listy najwybitniejszych filmów kinematografii brytyjskiej XX wieku.

„Pamela: Ci dwaj byli tu wczoraj. Podsłuchałam rozmowę.

Richard: Co mówili?

Pamela: O jakichś 39 krokach. (…) Ktoś zamierza je ostrzec. Jak ostrzec kroki?”

Hitchcock mistrzem thrillerów szpiegowskich

Brytyjskie produkcje Alfreda Hitchcocka odróżnia od jego hollywoodzkich dzieł odmienna atmosfera, ale już w pierwszym etapie twórczości mistrza suspensu można rozpoznać przyszłe środki wyznaczające jego styl. To suspens, subtelnie wpleciony humor przełamujący ekranowe napięcie czy powracające w jego kinie motywy jak niewinny człowiek wciągnięty w spiralę odpowiedzialności i dylemat moralny. 39 kroków to bezapelacyjnie jeden z najbardziej udanych angielskich obrazów mistrza, który wraz z Człowiekiem, który wiedział za dużo mającym premierę rok wcześniej, ukształtował w pełni klimat Hitchcockowskiego thrillera szpiegowskiego.

Dzieło powstało na podstawie sensacyjnej powieści 39 stopni czyli Tajemnica czarnego kamienia Johna Buchana, pisarza, którego talent i twórczość fascynowały Alfreda Hitchcocka: „To, co najbardziej podoba mi się u Buchana, to coś głęboko brytyjskiego, co zwykliśmy określać jako understatement”. Przy pisaniu scenariusza mistrz suspensu ponownie współpracował z Charlesem Bennettem. Jak to zwykle bywa w filmach Hitchcocka, jego adaptacja wprowadza wiele wątków i postaci nieobecnych w prozie, zachowując jedynie sam szkielet interpretowanej historii. W jego wersji losy Richarda Hannaya wpisują się w klasyczny schemat thrillera szpiegowskiego, gdzie „bohater nie tylko musi ujawnić prawdę, odkryć spisek, ale również oczyścić się z zarzutów, dowieść swej niewinności (…)”. Tym samym 39 kroków stanowiło odniesienie dla przyszłych szpiegowskich dzieł Hitchcocka, w tym Starszej pani znika (1938) i Północy, północnego zachodu (1959).

39 kroków film recenzja

Nieznajoma, agenci i 39 kroków

„Jeśli spotkasz człowieka bez koniuszka tego palca, uważaj przyjacielu

Głównym bohaterem 39 kroków jest Richard Hannay (Robert Donat), Kanadyjczyk przebywający od pewnego czasu w Anglii. Pewnego wieczoru mężczyzna odwiedza londyński music-hall, gdzie wodewilowe występy zostają przerwane nagłą strzelaniną wśród zgromadzonej publiczności. Tłum ogarnia panika, a nieznajoma kobieta nawiązuje kontakt z Richardem, wpraszając się do jego mieszkania. Na miejscu Hannay odkrywa, że Annabella Smith (Lucie Mannheim) to rządowa agentka, której życiu zagrażają niebezpieczni szpiedzy.

Annabella ginie jeszcze tej samej nocy w mieszkaniu Richarda. Mężczyzna przypomina sobie jej ostatnie słowa wypowiedziane przed śmiercią, zdradzające niektóre szczegóły śledztwa obracającego się wokół tajemniczych 39 kroków. Wkrótce Hannay staje się głównym podejrzanym w sprawie zabójstwa kobiety. Aby oczyścić swe imię z niesłusznych zarzutów, Richard postanawia na własną rękę rozwikłać sekret 39 kroków i doprowadzić zadanie Annabelli do końca, podążając pozostawionymi przez nią wskazówkami i ostrzeżeniem przed mężczyzną, któremu brakuje koniuszka małego palca dłoni. Z czasem w śledztwie zaczyna mu towarzyszyć piękna Pamela (Madeleine Carroll). Dziewczyna wątpi w niewinność Hannaya…

39 kroków – dzieło brytyjskiej kinematografii

Swą brawurową stroną techniczną 39 kroków zdumiewa nawet współczesnego odbiorcę. Niezwykle ciekawą jest dynamika przejść pomiędzy poszczególnymi sekwencjami filmu, które to tworzą niejako osobne scenki. Aspekt ten służył czasami odczytaniu 39 kroków jako metafory percepcji samego obrazu filmowego, nadając dziełu głębszy sens. Taka tematyka powraca w późniejszej aktywności Hitchcocka, a swoistym jej zwieńczeniem jest arcydzieło Okno na podwórze (1954).

The 39 Steps film

Ciągła aktualność brytyjskiego dzieła z 1935 roku jest też wynikiem bogactwa zastosowanych stylistyk – opowieści o szpiegach towarzyszy tu ironiczny humor, romans, przygoda, a nawet dramat (w poruszających scenach w wiejskim domku). Sam film posiada budowę klamrową – zarówno początek, jak i koniec historii rozgrywa się w music-hallu w czasie występu fantastycznej postaci Mistera Memory (Wylie Watson). Na wyróżnienie zasługuje również doskonale prowadzony suspens, nagłe zwroty akcji i zaskakujące rozwiązanie wyjaśniające czym właściwie jest zagadkowe 39 kroków.

Również sylwetka głównego bohatera budzi spore zainteresowanie, zważywszy na grubiańskość i egoizm Richarda Hannaya. Z pewnością nie należy on do szlachetnych bohaterów o zachowaniu dżentelmena i w przypadku 39 kroków zostaje to znacznie mocniej wyeksponowane niż w późniejszych thrillerach szpiegowskich Hitchcocka. Nadanie głównej postaci tak wielu negatywnych cech daje wrażenie niewymuszenia i dużej współczesności filmu.

Theatrum mundi

Podobnie jak w przypadku późniejszych filmów szpiegowskich Alfreda Hitchcocka, 39 kroków obraca się wokół problemu tożsamości i motywu theatrum mundi. Bohater, mierząc się z niesprawiedliwym układem świata i ryzykując utratą życia, przybiera w prowadzonym śledztwie wiele masek. Kryjąc się przed szpiegami i policją, Richard Hannay raz odgrywa rolę mleczarza, raz polityka, mechanika samochodowego czy nowożeńca.

Film 39 kroków Hitchcock

Tymczasowe osobowości przybierane przez mężczyznę służą w fabule filmu oczywistemu zmyleniu przeciwników, ale w kontekście odczytania historii podkreślają iluzoryczność świata i jego odbioru, tak często podkreślane przez Hitchcocka w jego twórczości. W 39 krokach zostaje to również zobrazowane powtarzalnymi sekwencjami w teatrze czy „awanturniczą” strukturą całości. Co ważne, żadna z filmowych postaci nie jest tym, za kogo się podaje – funkcjonariusze prawa okazują się faktycznymi przestępcami, a uznany profesor (Godfrey Tearle) szefem organizacji szpiegowskiej.

Pozostałe interpretacje 39 kroków

Z drugiej strony w 39 krokach rośnie znaczenie sfery erotycznej, tożsamości seksu i polityki, a ogólniej władzy (symbolizowane m.in. przez liczne ujęcia kajdanek). Jednym z głównych tematów filmu jest więc problem relacji damsko-męskich, a w nim przezwyciężenie ograniczeń kultury patriarchatu (prezentowane przez postaci kobiece) czy z drugiej strony stawienie czoła skomplikowanej psychice kobiety i osiągnięcie emocjonalnej dojrzałości w kontaktach z płcią przeciwną (główny bohater).

Richard Hannay spotyka na swej drodze odmienne aspekty kobiecości – Annabella utożsamia pierwiastek niebezpieczeństwa, przynosząc zagrożenie swoją nagłą obecnością; Margaret (młoda, zastraszona mężatka z wiejskiej chaty, zagrana przez Peggy Ashcroft) i żona właściciela zajazdu okazują się dla Richarda ratunkiem; natomiast czwarta z kobiet, Pamela, łączy w sobie te sprzeczności, stając się poniekąd ostateczną „nagrodą” dla Hannaya w toczonym przez niego śledztwie. Istotnym składnikiem dzieła Alfreda Hitchcocka jest również wymiar epistemologiczny, starania bohaterów o wyjaśnienie zjawisk i dotarcie do sedna prawdy.

Film 39 kroków odniósł wielki sukces komercyjny i artystyczny. W recenzji z „Sunday Times” pisano: „w 39 krokach styl reżysera jest nie tylko widoczny – to on bowiem decyduje o jakości filmu. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Hitchcock jest geniuszem, prawdziwą gwiazdą filmu”.

Literatura:

C. Fujiwara, The Little Black Book: Movies: Over A Century of the Greatest Films, Stars, Scenes, Speeches and Events that Rocked the Movie World, Cassell Illustrated, London 2007, s. 106.

K. Loska, Hitchcock – autor wśród gatunków, Rabid, Kraków 2002, s. 65-71.

H. Scott, F. Truffaut, A. Hitchcock, Hitchcock/Truffaut, tłum. T. Lubelski, Świat Literacki, Izabelin 2005, s. 85-90.

P. Ackroyd, Alfred Hitchcock, tłum. J. Łaziński, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017, s. 80-84.