„Błękitny anioł” i stopniowy upadek człowieka

Błękitny anioł

 

Tytuł: Błękitny anioł (Der Blaue Engel)

Rok produkcji: 1930

Reżyseria: Josef von Sternberg

Obsada: Marlene Dietrich, Emil Jannings, Hans Albers, Kurt Gerron, Rosa Valetti i inni

 

Jednym z najważniejszych dzieł w twórczości Josefa von Sternberga – obok filmów Maroko, Diabeł jest kobietą czy Imperatorowa – jest bez wątpienia Błękitny anioł, który zapewnił reżyserowi rozgłos i powszechne uznanie. To właśnie ta produkcja otworzyła Marlenie Dietrich drogę do międzynarodowej sławy, a także współpracy ze Sternbergiem w jego kolejnych pięciu filmach. Tragiczna historia pruskiego nauczyciela ukazuje jak zaledwie jeden wybór może zaważyć nad całą przyszłością, zmierzającą do nieuchronnej katastrofy.

Profesor Immanuel Rath (w tej roli wybitny Emil Jannings) – poważany nauczyciel gimnazjum – odkrywa fascynację swych uczniów piosenkarką kabaretową i z tego powodu podąża za nimi do Błękitnego anioła w celu ich ukarania. Na miejscu poznaje osobiście obiekt westchnień młodzieży, a następnie nieobeznany dotąd w relacjach damsko-męskich Rath, ulega uwodzicielskiej i bezlitosnej Loli Loli (Marlene Dietrich). Między bohaterami nawiązuje się romans – początkowo pociągający za sobą radość i fascynację, a z czasem – destrukcję.

Błękitny anioł i przełom dźwiękowy w kinie

Proces upowszechniania filmów dźwiękowych i wypierania niemych szacuje się na lata 1926-1930. Wprowadzenie nowych formatów ekranu czy zastąpienie czarno-białych filmów kolorowymi nie wywarło tak istotnego wpływu na zmianę charakteru X Muzy jak przełom dźwiękowy. Za początek nowej ery uznaje się dzieło Alana Croslanda – Śpiewak jazzbandu, który łączył w sobie sceny nieme z dźwiękowymi, zawierające kwestie słowne.

W czasie pierwszej fazy rozwoju omawianych filmów, twórcom chodziło głównie o maksymalne wyeksponowanie elementów dźwiękowych, stanowiących główną fascynację widzów. W tym celu przenoszono na ekran musicale, opery oraz adaptowano sztuki teatralne, jednak z drugiej strony, pozostali reżyserzy zabiegali o artystyczne wykorzystanie dźwięku, zgodne z charakterem całości (harmonia z obrazem).

Błękitny anioł idealnie wpisuje się w koncepcję równowagi. Sternberg posługuje się dźwiękiem z rozwagą, celowo i poniekąd – oszczędnie. Jego dzieło należy do nurtu traktującego film jako sztukę wizualną, gdzie funkcję pierwotną pełni obraz. Co ciekawe, wraz z akcentowaniem dźwięków poprzez przedstawianie między innymi krzyku, śmiechu i słynnych piosenek w wykonaniu Marleny Dietrich, w Błękitnym aniele rośnie funkcja ciszy. Odzwierciedla ona stan emocjonalny głównego bohatera – w czasie wewnętrznego kryzysu profesor Rath nie jest w stanie wydobyć z siebie słów (poza słynnym „kukuryku”).

Błękitny anioł film z Marleną Dietrich
„Ja tylko kochać chcę, i więcej nic…”

Lola Lola to sztandarowy wizerunek femme fatale. Zdobywa profesora Ratha, jednak swoim zachowaniem, które cechują przejawy sadyzmu, rozciąga w czasie jego anihilację. Po zawarciu z mężczyzną ślubu traktuje go z coraz bardziej widoczną niechęcią i pogardą – Rath staje się jedną z wielu ofiar kobiety. Jeżeli zdarzy się ku temu okazja, Lola nie waha się oddać w ramiona innego mężczyzny – pochlebia jej w szczególności zauroczenie siłacza Mazeppy.

Uczucia Immanuela Ratha są w przeciwieństwie do afektu Loli szczere. Po zawarciu ślubu z lubieżną tancerką z kabaretu bohater zostaje całkowicie wykluczony z dotychczasowej warstwy społecznej. Mimo tego do końca walczy o honor swojej ukochanej, broniąc jej godności przed oburzonym zawodem Loli dyrektorem szkoły oraz zgryźliwymi uwagami uczniów. Dla ukochanej poświęca wszystko, co do tej pory osiągnął – dobre imię, znajomych, pracę w gimnazjum. Miłość do demonicznej kobiety burzy cały dotychczasowy świat bohatera – Rath zdaje sobie sprawę z sytuacji w jakiej się znalazł, chce porzucić Lolę, jak najszybciej od niej uciec, jednak nie potrafi uwolnić się spod jej wpływu i własnych popędów. Po jedynej próbie odejścia, wraca do kobiety-wampa po niespełna minucie.

Jedną z tragiczniejszych scen w Błękitnym aniele jest moment, w którym profesor podczas występu Loli (zmuszony ze względów finansowych) namawia widzów do kupienia pocztówek z jej roznegliżowanym wizerunkiem. Świadomość pożądania jego ukochanej przez innych mężczyzn wyniszcza go od środka i przyspiesza załamanie nerwowe bohatera. Lola ostentacyjnie zrzuca winę za niepowodzenie sprzedaży na wygląd swego męża, pogrążając go tym intensywniej.

Film Der Blue Engel - recenzja

„Mężczyźni lecą do mnie jak ćmy do światła,
A jeśli się poparzą, to nie moja wina.”

Błękitny anioł to film o moralnej degradacji mężczyzny. Profesor Rath pozbawiony resztek godności, po latach spędzonych u boku toksycznej Loli, rozpoczyna pracę w tym samym kabarecie co ukochana, odgrywając rolę klauna. Na scenie doświadcza upokorzenia, stanowiąc obiekt drwin publiczności. Jego słynnym numerem jest „składanie jajka” i pianie na wzór koguta – symbolu całkowitego zezwierzęcenia.

Rath doznaje wstrząsu, gdy dowiaduje się, że ma wystąpić w miejscu, w którym niegdyś wiódł udane życie nauczyciela. Zdaje sobie sprawę, że będą go oglądać byli uczniowie, współpracownicy i dyrektor. Po wielu odmowach, w końcu wychodzi na scenę, na której początkowo stoi nieobecny, a w końcu wykonuje głośne pianie, którego jednak nie przerywa. Dostrzega w tym czasie swoją ukochaną w trakcie pocałunku z innym mężczyzną, po czym daje upust tłumionej przez lata złości i podświadomej nienawiści, próbując udusić w zemście Lolę.

Na stan psychiczny profesora znaczący wpływ poza Lolą wywiera także miejsce akcji. To zazwyczaj chaotyczne, wypełnione mrokiem przestrzenie, w których unosi się zapach erotyzmu i pożądania – zwłaszcza w klubie Błękitny anioł. Klaustrofobiczne miejsca – pomieszczenia dla członków kabaretu oraz wąskie uliczki miasta – przybierają niekiedy charakter labiryntu, pułapki. Owe czynniki potęgują wewnętrzne rozdarcie bohatera. Ponadto klimat i przestrzeń Błękitnego anioła doskonale obrazują napięcie wewnątrz europejskich społeczeństw lat 30. XX wieku oraz nasilanie się zjawiska dekadencji.

Niebieski motyl - film Sternberga

Historia Immanuela Ratha ukazuje powolny upadek człowieka, któremu winien jest on sam. Jeden wybór i wiara w istotę miłości prowadzą głównego bohatera na najniższy z możliwych poziomów godności ludzkiego trwania. Dowodem tego są słowa profesora wypowiedziane do Loli: „Tak, żyjemy. Ale jakie to jest życie?”. Doprowadzony do obłędu Rath najwidoczniej żałuje swojej decyzji, pragnie cofnąć czas, aby znów wieść spokojny żywot intelektualisty. Jest to jednak zadanie niewykonalne – w ostatnich chwilach swojego życia nauczyciel wraca do gimnazjum i podąża do dawnej klasy. Trzymając się kurczowo biurka, umiera – porzucony, zhańbiony i zapomniany.

Błękitny anioł to dzieło zwracające uwagę na demoralizację społeczeństw, rozkład wartości kulturowych, a także kryzys człowieczeństwa. Postać Immanuela Ratha symbolizuje ludzką naturę, a w niej – pragnienie grzechu, tego co zakazane. Film ponadto wykazuje jak prostą jest przemiana wartościowego człowieka w pozbawione treści ciało. To wszystko sprawia, że Błękitny anioł uznawany jest za jeden z najbardziej kultowych filmów w historii – uniwersalizm obrazu Sternberga nie przeminie nigdy.

Literatura:

A. Helman, A. Pitrus, Podstawy wiedzy o filmie, Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, Gdańsk 2008.