„Błękitny anioł” i stopniowy upadek człowieka

Błękitny anioł

 

Tytuł: Błękitny anioł (Der Blaue Engel)

Rok produkcji: 1930

Reżyseria: Josef von Sternberg

Obsada: Marlene Dietrich, Emil Jannings, Hans Albers, Kurt Gerron, Rosa Valetti i inni

 

 

 

 

Jednym z najważniejszych dzieł w twórczości Josefa von Sternberga – obok filmów Maroko, Diabeł jest kobietą czy Imperatorowa – jest bez wątpienia Błękitny anioł, który zapewnił reżyserowi rozgłos i powszechne uznanie. To właśnie ta produkcja otworzyła Marlenie Dietrich drogę do międzynarodowej sławy, a także współpracy ze Sternbergiem w jego kolejnych pięciu filmach. Tragiczna historia pruskiego nauczyciela ukazuje jak zaledwie jeden wybór może zaważyć nad całą przyszłością i doprowadzić do katastrofy.

Profesor Immanuel Rath (w tej roli wybitny Emil Jannings) – poważany nauczyciel gimnazjum – odkrywa fascynację swych uczniów piosenkarką kabaretową i z tego powodu podąża za nimi do Błękitnego anioła w celu ich ukarania. Na miejscu poznaje osobiście obiekt westchnień młodzieży, a następnie nieobeznany dotąd w relacjach damsko-męskich Rath, ulega uwodzicielskiej i bezlitosnej Loli Loli (Marlene Dietrich). Między bohaterami nawiązuje się romans – początkowo pociągający za sobą radość i fascynację, a z czasem – destrukcję.

Błękitny anioł i przełom dźwiękowy w kinie

Proces upowszechniania filmów dźwiękowych i wypierania niemych szacuje się na lata 1926-1930. Wprowadzenie nowych formatów ekranu czy zastąpienie czarno-białych filmów kolorowymi nie wywarło tak istotnego wpływu na zmianę charakteru X Muzy jak przełom dźwiękowy. Za początek nowej ery uznaje się dzieło Alana Croslanda – Śpiewak jazzbandu, który łączył w sobie sceny nieme z dźwiękowymi, zawierające kwestie słowne.

W czasie pierwszej fazy rozwoju omawianych filmów, twórcom chodziło głównie o maksymalne wyeksponowanie elementów dźwiękowych, stanowiących główną fascynację widzów. W tym celu przenoszono na ekran musicale, opery oraz adaptowano sztuki teatralne, jednak z drugiej strony, pozostali reżyserzy zabiegali o artystyczne wykorzystanie dźwięku, zgodne z charakterem całości (harmonia z obrazem).

Błękitny anioł idealnie wpisuje się w koncepcję równowagi. Sternberg posługuje się dźwiękiem z rozwagą, celowo i poniekąd – oszczędnie. Jego dzieło należy do nurtu traktującego film jako sztukę wizualną, gdzie funkcję pierwotną pełni obraz. Co ciekawe, wraz z akcentowaniem dźwięków poprzez przedstawianie między innymi krzyku, śmiechu i słynnych piosenek w wykonaniu Marleny Dietrich, w Błękitnym aniele rośnie funkcja ciszy. Odzwierciedla ona stan emocjonalny głównego bohatera – w czasie wewnętrznego kryzysu profesor Rath nie jest w stanie wydobyć z siebie słów (poza słynnym „kukuryku”).

Błękitny anioł film z Marleną Dietrich
„Ja tylko kochać chcę, i więcej nic…”

Lola Lola to sztandarowy wizerunek femme fatale. Zdobywa profesora Ratha, jednak swoim zachowaniem, które cechują przejawy sadyzmu, rozciąga w czasie jego anihilację. Po zawarciu z mężczyzną ślubu traktuje go z coraz bardziej widoczną niechęcią i pogardą – Rath staje się jedną z wielu ofiar kobiety. Jeżeli zdarzy się ku temu okazja, Lola nie waha się oddać w ramiona innego mężczyzny – pochlebia jej w szczególności zauroczenie siłacza Mazeppy.

Uczucia Immanuela Ratha są w przeciwieństwie do afektu Loli szczere. Po zawarciu ślubu z lubieżną tancerką z kabaretu bohater zostaje całkowicie wykluczony z dotychczasowej warstwy społecznej. Mimo tego do końca walczy o honor swojej ukochanej, broniąc jej godności przed oburzonym zawodem Loli dyrektorem szkoły oraz zgryźliwymi uwagami uczniów. Dla ukochanej poświęca wszystko, co do tej pory osiągnął – dobre imię, znajomych, pracę w gimnazjum. Miłość do demonicznej kobiety burzy cały dotychczasowy świat bohatera – Rath zdaje sobie sprawę z sytuacji w jakiej się znalazł, chce porzucić Lolę, jak najszybciej od niej uciec, jednak nie potrafi uwolnić się spod jej wpływu i własnych popędów. Po jedynej próbie odejścia, wraca do kobiety-wampa po niespełna minucie.

Jedną z tragiczniejszych scen w Błękitnym aniele jest moment, w którym profesor podczas występu Loli (zmuszony ze względów finansowych) namawia widzów do kupienia pocztówek z jej roznegliżowanym wizerunkiem. Świadomość pożądania jego ukochanej przez innych mężczyzn wyniszcza go od środka i przyspiesza załamanie nerwowe bohatera. Lola ostentacyjnie zrzuca winę za niepowodzenie sprzedaży na wygląd swego męża, pogrążając go tym intensywniej.

Film Der Blue Engel - recenzja

„Mężczyźni lecą do mnie jak ćmy do światła,
A jeśli się poparzą, to nie moja wina.”

Błękitny anioł to film o moralnej degradacji mężczyzny. Profesor Rath pozbawiony resztek godności, po latach spędzonych u boku toksycznej Loli, rozpoczyna pracę w tym samym kabarecie co ukochana, odgrywając rolę klauna. Na scenie doświadcza upokorzenia, stanowiąc obiekt drwin publiczności. Jego słynnym numerem jest „składanie jajka” i pianie na wzór koguta – symbolu całkowitego zezwierzęcenia.

Rath doznaje wstrząsu, gdy dowiaduje się, że ma wystąpić w miejscu, w którym niegdyś wiódł udane życie nauczyciela. Zdaje sobie sprawę, że będą go oglądać byli uczniowie, współpracownicy i dyrektor. Po wielu odmowach, w końcu wychodzi na scenę, na której początkowo stoi nieobecny, a w końcu wykonuje głośne pianie, którego jednak nie przerywa. Dostrzega w tym czasie swoją ukochaną w trakcie pocałunku z innym mężczyzną, po czym daje upust tłumionej przez lata złości i podświadomej nienawiści, próbując udusić w zemście Lolę.

Na stan psychiczny profesora znaczący wpływ poza Lolą wywiera także miejsce akcji. To zazwyczaj chaotyczne, wypełnione mrokiem przestrzenie, w których unosi się zapach erotyzmu i pożądania – zwłaszcza w klubie Błękitny anioł. Klaustrofobiczne miejsca – pomieszczenia dla członków kabaretu oraz wąskie uliczki miasta – przybierają niekiedy charakter labiryntu, pułapki. Owe czynniki potęgują wewnętrzne rozdarcie bohatera. Ponadto klimat i przestrzeń Błękitnego anioła doskonale obrazują napięcie wewnątrz europejskich społeczeństw lat 30. XX wieku oraz nasilanie się zjawiska dekadencji.

Niebieski motyl - film Sternberga

Historia Immanuela Ratha ukazuje powolny upadek człowieka, któremu winien jest on sam. Jeden wybór i wiara w istotę miłości prowadzą głównego bohatera na najniższy z możliwych poziomów godności ludzkiego trwania. Dowodem tego są słowa profesora wypowiedziane do Loli: „Tak, żyjemy. Ale jakie to jest życie?”. Doprowadzony do obłędu Rath najwidoczniej żałuje swojej decyzji, pragnie cofnąć czas, aby znów wieść spokojny żywot intelektualisty. Jest to jednak zadanie niewykonalne – w ostatnich chwilach swojego życia nauczyciel wraca do gimnazjum i podąża do dawnej klasy. Trzymając się kurczowo biurka, umiera – porzucony, zhańbiony i zapomniany.

Błękitny anioł to dzieło zwracające uwagę na demoralizację społeczeństw, rozkład wartości kulturowych, a także kryzys człowieczeństwa. Postać Immanuela Ratha symbolizuje ludzką naturę, a w niej – pragnienie grzechu, tego co zakazane. Film ponadto wykazuje jak prostą jest przemiana wartościowego człowieka w pozbawione treści ciało. To wszystko sprawia, że Błękitny anioł uznawany jest za jeden z najbardziej kultowych filmów w historii – uniwersalizm obrazu Sternberga nie przeminie nigdy.

Literatura:

A. Helman, A. Pitrus, Podstawy wiedzy o filmie, Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, Gdańsk 2008.