“Con Bravura” – zapomniana nowela z “Eroiki” Munka

Con Bravura

Tytuł: „Con Bravura” („Zakonnica” – trzecia nowela z filmu „Eroica”)

Rok produkcji: 1957

Reżyseria: Andrzej Munk

Obsada: Teresa Szmigielówna, Tadeusz Janczar, Roman Polański, Witold Pyrkosz

 

 

Po wydarzeniach październikowych w 1956 roku twórcy polscy uzyskali bardziej swobodną możliwość artystycznej wypowiedzi, co poskutkowało tworzeniem filmów, które określane są w historii kinematografii dziełami Polskiej Szkoły Filmowej. W swoich obrazach reżyserzy nawiązywali głównie do wydarzeń z czasów II wojny światowej – podejmowali tematy walki z okupantem oraz traumy, która wpływała na dalsze życie ocalałych. W centrum zainteresowania twórców Polskiej Szkoły Filmowej znalazł się zaś problem bohaterstwa, który poddali swoistej analizie. Taki charakter ma również „Con Bravura” – nowela Andrzeja Munka, zrealizowana jako część słynnej „Eroiki”.

Artystyczny dialog Wajdy z Munkiem

Andrzej Munk odważnie polemizował z idealizowaniem bohaterstwa czasu II wojny światowej, a jego „Eroica” uważana jest za odpowiedź na film “Kanał” Andrzeja Wajdy, który po premierze obudził wśród społeczeństwa dyskusję na temat poświęcenia i tragicznego losu ludzi, którzy walczyli z okupantem. W „Eroice” reżyser przedstawia problem stereotypu narodowego – nie odrzuca on ani nie umniejsza bohaterstwa, jednak wskazuje, że w wielu przypadkach nie było ono konieczne, bo nie przynosiło żadnego pozytywnego skutku.

Co ciekawe, reżyser nawiązał tytułem swojego dzieła do zadedykowanej Napoleonowi, III Symfonii Beethovena, podejmującej temat bohaterstwa. Również budowa filmu miała odwzorowywać trzyczęściowy układ symfonii. Munka nakręcił zatem trzy nowele, które razem miały składać się na “Eroikę”. Ostatecznie zrezygnowano z pierwszej noweli, „Con Bravura”, a film na swoją małą premierę musiał czekać aż o czternaście lat dłużej niż kinowa wersja, dokładnie do roku 1972, gdy został wyemitowany w programie Stanisława Janickiego „W starym kinie”.

Con Bravura Munk

“Con Bravura” – zerwanie z wizerunkiem bohatera romantycznego

W nawiązaniu do „Kanału” Wajdy Munk zdecydował się obsadzić w jednej z głównych ról Tadeusza Janczara – aktora kojarzonego głównie z rolą podchorążego „Koraba” z filmu Wajdy. Dla aktora była to możliwość zerwania z wizerunkiem romantyka gotowego do poświęceń. Jego bohater w „Con Bravurze” to mężczyzna o silnym charakterze, zdystansowany do wojennej rzeczywistości. Andrzej, w którego wciela się Janczar, śledzi zakonnicę w pociągu, a następnie wysiada za nią na stacji w Zakopanem. Siostrę Norbetę, a właściwie Katarzynę, gra Teresa Iżewska. Habit służy kobiecie jako możliwość kamuflażu, ponieważ w rzeczywistości jest ona konspiratorką poszukującą kontaktu z łącznikami, którzy mogliby pomóc jej przedostać się na Węgry.

Andrzej decyduje się ostatecznie rozpocząć konwersację z kobietą, próbując przekonać Katarzynę, że są znajomymi z dawnych lat. Kobieta zaprzecza i udaje się do jednej z zakopiańskich willi, gdzie pragnie odszukać łączników. Wytrwały Andrzej idzie za Katarzyną, co skutkuje tym, że obydwoje wpadają w zasadzkę zostawioną przez hitlerowców. Dłuższa rozmowa między bohaterami buduje wyraźny kontrast między męskim bohaterem w filmie Munka a postacią z „Kanału” Wajdy – Andrzej z dystansem podchodzi do sytuacji w której się znalazł. W pewnym momencie, mimo że był pilnowany przez Niemców, stwierdza wyniośle, że się nudzi. Pozwala sobie również na komplementowanie urody siostry Norberty, co wzmogło kontrowersyjny odbiór postaci Andrzeja.

W pewnym momencie do willi przychodzą kolędnicy, którzy odwracają uwagę hitlerowców. Wykorzystuje to para głównych bohaterów, uciekając przez okno. Siostra Norberta decyduje się zaufać mężczyźnie i przyznaje, ze nie jest osobą duchowną i nazywa się Katarzyna, pierwsza również zaczyna mówić Andrzejowi per „ty”, co skraca dystans między bohaterami, którzy spędzają ze sobą noc w jednej z górskich chat. Kobieta prosi Andrzeja, by pomógł jej przedostać się na Węgry, ten jednak odmawia. Gdy rano bohater się budzi, dziewczyny już przy nim nie ma – udaje jej się ostatecznie przedostać na Węgry. Niestety bohaterka nie wie, że kraj ten został właśnie zajęty przez III Rzeszę.

Zakonnica Munk

“Con Bravura” Munka z odroczoną datą premiery

Pomysłodawcą stworzenia „Con Bravury” był Andrzej Munk, który poprosił Jerzego Stefana Stawińskiego o napisanie historii, która rozgrywa się w górach. Reżyser początkowo był zachwycony wstępnym scenariuszem „Con Bravury” – szczególnie pomysłem romansu z udawaną zakonnicą oraz możliwością kręcenia w uwielbianym przez Munka górskim krajobrazie. Dostrzegał walory estetyki wizualnej, na przykład kontrastu, jaki daje zestawienie śniegu z habitem. Na nakręcenie tej noweli reżyser poświecił najwięcej czasu w trakcie przygotowania filmu – ostatecznie po zestawieniu wszystkich trzech części zauważył, że „Con Bravura” odbiega poziomem artystycznym od pozostałych nowel, co jednak nie znaczy, że jest historią niewartą poznania.

Po premierze „Eroiki” w 1958 roku „Con Bravura” została zapomniana na czternaście lat. Między innymi dlatego w powszechnej świadomości Tadeusz Janczar wciąż pozostaje Korabem z “Kanału”, bohaterem romantycznym, gotowym na poświęcenie. Co ciekawe, jak wspomina Paweł Komorowski, asystent Andrzeja Munka, reżyser chciał początkowo obsadzić Janczara również w noweli „Ostinato Lugubre”, której akcja dzieje się w niemieckim obozie jenieckim i opowiada o fałszywym podtrzymaniu legendarnej ucieczki przez jednego z jeńców. Munk stwierdził ostatecznie, że jeden aktor nie może odgrywać dwóch różnych ról w nowelach, przez co w opinii widzów wciąż Janczar kojarzony był z Korabem i aktorem Wajdy.

Con Bravura recenzja

Polska historyk filmu, Ewelina Nurczyńska-Fidelska pisała o dziele Munka: „Tworząc „Eroikę” (…) Munk stanął obok tych, którzy w procesach kształtowania się świadomości narodowej i kulturowej odgrywają rolę prześmiewców. Ich szyderstwo i drwina pełnią jednakże funkcję oczyszczającą, zmierzającą do odrzucenia wartości zmitologizowanych i kształtowania nowych.” Drwina i polemika z narodowym bohaterstwem wyraźnie wybrzmiewa w „Scherzo alla polacca” i „Ostinato lugubre” i rzeczywiście na ich tle, problem bohaterstwa w „Con Bravurze” nie jest wyraźnie zarysowany. Nie znaczy to jednak, że „Con Bravury” nie warto zobaczyć – jest to wciąż ciekawa historia z wieloma charakterystycznymi dla filmów Munka cechami, które wciąż pozostają tematem dyskusji wśród krytyków filmowych.

Literatura:

E. Nurczyńska-Fidelska, „Andrzej Munk”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982

Z. Załuski, „Siedem polskich grzechów głównych”, Czytelnik, Warszawa 1962

P. Śmiałowski, „Tadeusz Janczar. Zawód: aktor”, Oficyna Wydawnicza RYTM, Fundacja Historia i Kultura, Warszawa 2007

T. Lubelski, „Historia Kina Polskiego 1895 – 2014”, Universitas, Kraków 2015