Edith Head – legendarna kostiumograf złotej ery Hollywood

Edith Head

Najsłynniejsza kostiumograf Hollywood, Edith Head, mawiała: „Możesz mieć wszystko, czego zapragniesz, jeśli tylko odpowiednio się ubierzesz”. Przez lata zdobyła status legendy, a jej kostiumy stanowią dziś kwintesencję starego kina i złotego wieku Hollywood – ubierała największe gwiazdy ówczesnych lat: Bette Davis, Marlenę Dietrich, Grace Kelly, Barbarę Stanwyck czy Olivię de Havilland. Przedstawiamy losy ośmiokrotnej laureatki Oscara – Edith Head.

Wczesne lata Edith Head

Edith Claire Posener urodziła się 28 października 1897 roku w San Bernardino w stanie Kalifornia. Jej rodzice, Max Posener i Anna E. Levy, byli Żydami niemieckiego pochodzenia, których małżeństwo nie przetrwało próby czasu. W 1905 roku Anna ponownie wyszła za mąż za inżyniera górnictwa Franka Spare’a – specyfika pracy przybranego ojca Edith spowodowała, że rodzina często zmieniała miejsce zamieszkania, podróżując między stanami.

Już we wczesnych latach młodości przyszła kostiumograf wykazywała ogromne zainteresowanie malowaniem, miała bogatą wyobraźnię i świetne zdolności manualne. Mimo rodzącej się w niej pasji, wybierając kierunek studiów, Edith zdecydowała się na literaturę i romanistykę; studiowała na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley i Uniwersytecie Stanforda.

Head Edith - kostium Dorothy Lamour

Kostium Edith Head w filmie Huragan

Kilka lat później Edith Head rozpoczęła pracę nauczycielki francuskiego w szkole średniej, a wieczorami uczęszczała na zajęcia z rysunku, nie tylko dla doskonalenia własnych umiejętności, ale też z czysto praktycznej przyczyny – chcąc zwiększyć swe zarobki, wzięła nadgodziny, nauczając dodatkowo zajęć artystycznych. 25 lipca 1923 roku poślubiła brata przyjaciółki, Charlesa Heada. Para rozwiodła się w 1938 roku po wielu latach separacji, jednak Edith zdecydowała się zachować nazwisko po pierwszym mężu mimo kolejnego związku z dyrektorem artystycznym Wiardem Ihnenem (pozostawali małżeństwem aż do jego śmierci w 1979 roku).

Edith Head wyrusza na podbój Paramount Pictures

Na początku lat 20. minionego stulecia Edith Head natknęła się na ogłoszenie pracy studia Paramount, które poszukiwało rysowników. Młoda nauczycielka bez doświadczenia postanowiła zaryzykować i spróbować własnych sił. Udało się. W 1924 roku rozpoczęła pracę dla Paramount Pictures – nie wiedziała jeszcze, że zwiąże się z wytwórnią na blisko 44 lata. Head zaczynała jako asystentka rysownika, a z czasem stała się prawą ręką kostiumografów Howarda Greera i Travisa Bantona – ten ostatni miał w zwyczaju podpisywać jej projekty własnym nazwiskiem. Jak się wkrótce przekonamy się, Edith odziedziczy po przełożonym niechlubny zwyczaj…

Edith Head zdobyła rozgłos i stała się niezależna dzięki filmowi Johna Forda Huragan, w którym bohaterka grana przez Dorothy Lamour pojawia się w sarongu – tradycyjnej sukni upiętej z jednego płata tkaniny, noszonej przez kobiety w Azji Południowo-Wschodniej czy Północnej Afryce. Kolejnym sukcesem okazała się współpraca z Ginger Rogers przy okazji musicalu Lady in the Dark, w którym Head zaprojektowała ikoniczną czerwoną suknię z podszewką z norek. Pierwszą statuetkę Oscara zyskała zaś w 1950 roku dzięki zachwycającym kostiumom z melodramatu Dziedziczka z Olivią de Havilland i Montgomery Cliftem w rolach głównych.

Edith Head kostiumy

Edith Head otrzymała Oscara za kostiumy do filmu Dziedziczka

Właśnie rozpoczynał się złoty okres w karierze Edith Head. Akademia doceniła jej następne kreacje – utrzymane w historycznym klimacie stroje z filmu Samson i Dalila, gdzie wystąpiła piękna Hedy Lamarr, pełne elegancji projekty z dzieła Wszystko o Ewie z główną rolą Bette Davis czy kostiumy z dramatu Miejsce pod Słońcem. Z tego ostatniego filmu pochodzi szyfonowa biała suknia Liz Taylor, będąca jednym z najlepszych dokonań Edith Head.

Edith Head na szczycie

Legendarna kostiumograf znalazła się na samym szczycie. Słynęła ze swego perfekcjonizmu i oddania, a hollywoodzkie aktorki uwielbiały z nią współpracować – Edith potrafiła nie tylko ukryć przed krytycznym okiem widza wszelkie mankamenty ich sylwetek, ale też prowadziła z nimi ciągnące się godzinami rozmowy na temat filmowych postaci. W końcu stała się ulubioną kostiumografką Hollywood – budziła respekt i dla wielu była nieomylna w kwestiach garderoby.

Edith Head zyskała ponadczasową sławę dzięki wieloletniej współpracy z Alfredem Hitchcockiem przy jego największych dziełach m.in. Osławionej, Oknie na podwórze czy Ptakach, a także dzięki klasycznym produkcjom z Audrey Hepburn. W czasie realizacji filmu Rzymskie wakacje chcąc ukryć mankamenty figury panny Hepburn, a maksymalnie uwydatnić jej atuty, postawiono na szerokie spódnice, dłuższe rękawy oraz najróżniejsze szaliki i chustki przysłaniające szyję Audrey. Kostiumy z filmu Williama Wylera przyniosły Head kolejną statuetkę Oscara. Edith zataiła jednak przed wszystkimi fakt, że wiele przypisywanych jej kreacji w rzeczywistości było autorstwa podopiecznej projektantki – Sonji de Lennart.

Edith Head najlepsze filmy kostiumy - Rzymskie wakacje

Edith Head stworzyła kostiumy do Rzymskich wakacji

Podobne, kontrowersyjne zdarzenie miało miejsce w czasie pracy nad filmem Sabrina. Pochodzące z komedii romantycznej Billy’ego Wildera stroje Audrey Hepburn były w zdecydowanej większości owocem pracy Huberta de Givenchy – młody kreator zaprojektował m.in. długą, białą suknię z kwiatowym printem, w jakiej zjawia się Sabrina na wystawnym przyjęciu. Edith Head ponownie dostała za swą „pracę” Oscara, nie wspominając o zasługach francuskiego projektanta.

Trudno w tej sytuacji obwiniać jednak w całości Edith Head. Wszystko odbywało się pod przymusem producentów i przychylnym okiem wytwórni – takie sytuacje rozgrywały się na porządku dziennym w Fabryce Snów. Edith Head nie była w tym odosobniona. Jej nazwisko stało się istną marką – opłacalnym towarem wykorzystywanym przez machinę Hollywood.

To ona była jednakże autorką słynnych szarych kostiumów bohaterek z filmów Człowiek, który wiedział za dużo, Świadek oskarżenia i Zawrót głowy, odgrywanych kolejno przed Doris Day, Marlenę Dietrich oraz Kim Novak. Praca na planie Vertigo Alfreda Hitchcocka stanowiła dla Edith Head podwójne wyzwanie – musiała zaprojektować dwie skrajnie od siebie różne garderoby Judy Barton, postaci, która przez pierwszą część filmu odgrywa Madeleine Elster. Szary kostium Madeleine nabiera więc głębszego znaczenia – obrazuje on wewnętrzny dyskomfort i ograniczenie bohaterki, skrywającej przed światem swą prawdziwą tożsamość.

Edith Head najlepsze kostiumy - Vertigo

Edith Head autorką kostiumów Kim Novak w Vertigo

Odsuwając na bok kontrowersje wokół sylwetki uznanej projektantki, z pewnością można powiedzieć, że miała doskonałe wyczucie stylu, estetyczny zmysł i wielki talent, który na stałe wpisał się w historię kina. Do jej najsłynniejszych prac należą również pełne ekstrawagancji, czarne kreacje Glorii Swanson z arcydzieła Bulwar Zachodzącego Słońca czy eksponująca piękną sylwetkę Lany Turner garderoba z filmu romantycznego Love Has Many Faces.

Ulubiona kostiumograf złotego wieku kina

Powiedzieć, że przez lata pracy dla Paramount Pictures Edith Head zdobyła wysoką renomę, to jakby nic nie powiedzieć. Słynna kostiumografka stała się jedną z najpotężniejszych osobistości w przemyśle filmowym, której nazwisko gwarantowało sukces. Head ubierała największe gwiazdy ówczesnego Hollywood – Bette Davis, Joan Crawford, Shirley MacLaine, Veronicę Lake, Natalie Wood czy Mae West.

Sama Edith Head stawiała na minimalizm – ubierała się jedynie w kolory czerni i bieli, bądź odcienie szarości oraz brązu. W jej garderobie przeważały garnitury i garsonki. We własną legendę wpisała niezapomniane ciemne okulary w grubych ramkach (bez których nigdzie się nie pokazywała), podobnie jak czarne, zaczesane włosy z charakterystyczną grzywką.

Jej ulubienicą była Grace Kelly. Zdaniem Edith Head, to właśnie boska Grace stanowiła kwintesencję kobiecości lat 50. – miała perfekcyjną sylwetkę, idealne rysy twarzy, nienagannie wyprofilowane brwi, wrodzoną elegancję i magnetyzm. Prywatnie połączyła je bliska przyjaźń. Edith potrafiła słuchać, a wspólne godziny spędzone przy pracy nad kostiumami i rozmowy o filmowych bohaterkach przerodziły się z czasem w zwierzenia i niezwykłą więź.

Edith Head biografia

Grace Kelly w słynnej sukni Edith Head z Okna na podwórze

Gdy Grace poślubiła księcia Monako i opuściła Hollywood, Edith była częstym gościem w rezydencji rodziny królewskiej. Przez cały czas utrzymywały też kontakt listowny. To właśnie ubierając Grace Kelly, Head stworzyła jedne z najbardziej ze swych imponujących kreacji, w których aktorka wystąpiła w filmach mistrza suspensu, Alfreda HitchcockaOkno na podwórze oraz Złodziej w hotelu. Końcowy efekt przy ostatnim z wymienionych obrazów Edith miała nazwać „jej najszczęśliwszym zleceniem i najbardziej elegancką garderobą”.

Bliskie kontakty z płcią piękną i manifestowana niezależność stworzyły jednak pole do spekulacji o orientacji seksualnej ulubionej kostiumograf Hollywood. W środowisku mówiono o biseksualizmie Head i plotkowano m.in. o jej romansie z Barbarą Stanwyck – z całą pewnością były przyjaciółkami, a gwiazda Podwójnego ubezpieczenia nie kryła własnego uwielbienia dla dokonań Edith. „W ten sam sposób mówiono o każdej twardej dziewczynie w tej branży – albo że jest nadpobudliwa, albo że woli kobiety” – pisał Sam Wasson.

I choć zdecydowanie wolała pracę z kobietami, Edith Head ubierała również hollywoodzkich aktorów. Zaprojektowała niezwykle stylową garderobę Cary’ego Granta do Złodzieja w hotelu i strój Freda Astaire’a z Gospody świątecznej, zasłynęła też ze stałej współpracy z Johnem Waynem, tworząc kostiumy do wielu filmów z jego udziałem, m.in. westernu Człowiek, który zabił Liberty Valance’a czy przygodowego obrazu Hatari!. Mówiono o jej nadzwyczajnej cierpliwości i magicznej zdolności ułaskawiania najbardziej charakternych gwiazdorów oraz twórców kina – być może było to zasługą jej perfekcjonizmu i punktualności, które jasno wykazywały, że Edith kocha to, co robi.

Edith Head życie - Miejsce pod słońcem

Edith Head zaprojektowała suknię Liz Taylor w Miejscu pod słońcem

Ostatnie lata Edith Head w Universal Pictures

W 1967 roku Paramount Pictures nie przedłużyło umowy z Edith Head po 43 latach pracy. Siedemdziesięcioletnia kostiumograf zasiliła szeregi wytwórni Universal, gdzie miała dołączyć na zaproszenie samego Alfreda Hitchcocka, który sam rozstał się z Paramount na początku lat 60. Edith ponownie współpracowała z mistrzem suspensu przy jego filmie Topaz i ostatniej produkcji zrealizowanej przed jego śmiercią – Intryga rodzinna. Head pracowała dla Universal Pictures aż po kres swoich dni.

Jej największym sukcesem w końcowym etapie kariery okazały się nagrodzone Oscarem kostiumy pochodzące z komedii utrzymanej w retro klimacie – Żądło z głównymi rolami Paula Newmana i Roberta Redforda. W ostatnich latach aktywności Edith Head zainteresowała się również telewizją, wierząc, że właśnie tam znajduje się przyszłość jej zawodu. Zaprojektowała m.in. stroje bohaterki granej przez Agnes Moorehead, Endory, z sitcomu Ożeniłem się z czarownicą emitowanym w latach 1964-1972.

Pod koniec lat 70. XX wieku Edith Head otrzymała propozycję zaprojektowania kobiecych mundurów dla Straży Wybrzeża Stanów Zjednoczonych. Hollywoodzka kostiumograf podeszła do zadania z najwyższą powagą i zdeterminowaniem, uznając projekt za najważniejszy punkt w karierze. Efekt okazał się na tyle zadowalający, że Head odznaczono specjalnym medalem przyznawanym przez Straż Wybrzeża. Jej ostatnim filmem byli Umarli nie potrzebują pledu ze Stevem Martinem, gdzie stworzyła garderobę utrzymaną w stylistyce noir.

Edith Head najlepsze projekty - Wszystko o Ewie

Edith Head – kostiumy dla Bette Davis w filmie Wszystko o Ewie

Królowa Oscarów

Edith Head pozostawiła po sobie niepowtarzalny styl, tworząc z równym powodzeniem kostiumy wpisujące się w elegancką prostotę, jak i prawdziwą ekstrawagancję. W swych pracach zawsze stawiała jednak na funkcjonalność – potrafiła przez wiele godzin ćwiczyć z aktorami, aby sprawdzić jak dany ubiór będzie „zachowywał się” w dynamicznych scenach, co stanowiło trudność zwłaszcza w filmach muzycznych i sekwencjach tańca.

Jej styl można określić mianem New Look – skupiał się on na podkreśleniu kobiecych atutów, w tym wcięcia w talii, przez co stosowano szereg wymyślnych pasów, gorsetów i bluzek koszulowych, aby osiągnąć kształt figury klepsydry. New Look zapoczątkował Christian Dior w czasie swego pierwszego pokazu kolekcji mody w Paryżu w 1947 roku. Idealna suknia zdaniem Edith Head była „wystarczająco obcisła, żeby pokazać, że jesteś kobietą, i wystarczająco luźna, by zaznaczyć, że jesteś damą”.

Edith Head to również Oscarowa rekordzistka. Żadna inna kobieta nie może poszczycić się tak imponującą ilością Nagród Akademii na koncie – Edith Head uhonorowano 8 statuetkami Oscara przy łącznej sumie 35 nominacji! Nigdy nie przeszła na emeryturę. Zmarła 24 października 1981 roku, cztery dni przed swymi 84. urodzinami. Przebyła drogę pełną trudów od prostej nauczycielki i asystentki rysownika do najsłynniejszej kostiumografki w dziejach kinematografii. Dziś Edith Head i jej prace stanowią element popkultury, inspirując kolejne pokolenia zafascynowane starym kinem i stylem klasycznym. „Moda to język. Jedni rozumieją go od razu, inni się go uczą, a jeszcze inni nigdy go nie pojmą” – oto maksyma, jaką pozostawiła po sobie królowa Oscarów.

Źródła:

S. Wasson, Piąta aleja, piąta rano, tłum. A. Lipska-Nakoniecznik, Świat Książki, Warszawa 2014.

Edith Head, [w:] Encyclopedia Britannica, <https://www.britannica.com/biography/Edith-Head> (dostęp: 16.02.21).