Edward G. Robinson – „mały Cezar”

Edward G Robinson

Był legendą kina gangsterskiego i filmów noir. Zagrał w przeszło stu filmach, tworząc pierwowzór ekranowego gangstera, którego cechowały cynizm i brak skrupułów. Edward G. Robinson zasłynął z ostrego, nosowego głosu, przenikliwego spojrzenia i surowego wyrazu twarzy. W 1973 roku, dwa miesiące po śmierci artysty, Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej przyznała Edwardowi G. Robinsonowi Oscara za całokształt pracy aktorskiej.

Słodko-gorzkie lata młodzieńcze

Edward G. Robinson przyszedł na świat 12 grudnia 1893 roku w Bukareszcie jako Emanuel Goldenberg. Miał czterech starszych braci. Urodził się w żydowskiej rodzinie Morrisa i Sarah Goldenbergów, którzy wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, gdy chłopiec miał 10 lat. W przyszłości Edward G. Robinson zwykł powtarzać, że jego faktyczne narodziny miały miejsce w chwili „postawienia stopy na amerykańskiej ziemi”.

Przed wyjazdem rodziny z Rumunii jeden z braci Emanuela, Jack Goldenberg, padł ofiarą antysemickiego ataku. Napastnik uderzył go cegłą w głowę, co spowodowało pęknięcie czaszki. Chłopak przeżył, ale przez lata pozostawał w złym zdrowiu i miewał okresy utraty pamięci. Bolesne doświadczenie miało bezpośredni wpływ na decyzję Morrisa Goldenberga o przeprowadzce. Jack zmarł w wieku zaledwie 28 lat, już po wyjeździe do Ameryki. Tragiczne losy brata odcisnęły trwałe piętno na Edwardzie G. Robinsonie, który przez całe życie angażował się w ruchy na rzecz praw ludności żydowskiej, a także był aktywnym przeciwnikiem nazistowskiej ideologii rasowej.

Edward G Robinson filmy

Edward G. Robinson w filmie Mały Cezar

Manny, jak mieli w zwyczaju nazywać przyszłego aktora jego bliscy, miał głowę do języków – mówił w języku jidysz, po rumuńsku, niemiecku, a wkrótce sprawnie opanował też angielski, co ciekawe nie mając większych problemów z europejskim akcentem. Czytał po hebrajsku. Na emigracji rodzice Emanuela dbali o podtrzymywanie tradycji, a także bliskie, serdeczne relacje między członkami familii. Morris zaszczepił w synu ciekawość świata i pasję do podróży. Był również jego mentorem, mobilizował Manny’ego do ciężkiej pracy i starannej nauki, licząc, że w przyszłości zapewni mu to wielki sukces. Nie pomylił się.

Edward G. Robinson i Broadway

Edwarda G. Robinsona od wczesnych lat pasjonował teatr. Oglądał żydowskie i nowojorskie sztuki, zaczytując się kolejno w ich recenzjach. Szczególnym upodobaniem darzył grę słynnej Ethel Barrymore czy Alli Nazimovej, aktorki pochodzenia żydowskiego. Manny nie był świadomy, że wkrótce on sam stanie na scenach Broadwayu, a wraz z upływem lat jego niepowtarzalny talent aktorski zapewni mu status legendy.

Emanuel początkowo rozmyślał nad obraniem innej ścieżki zawodowej – chciał zostać prawnikiem. Szybko zmienił jednak zdanie i otrzymał stypendium, z które umożliwiło mu edukację aktorską w nowojorskiej American Academy of Dramatic Arts. Wkrótce polecono mu zmianę personaliów – nazwisko Robinson utknęło mu w pamięci dzięki bohaterowi z brytyjskiej sztuki komediowej The Passerby, a wybrane imię Edward miało o tyle sens dla aktora, że rozpoczynało się ono literą jego prawdziwego imienia i w połączeniu z dodanym w środku „G.” stanowiło faktyczne inicjały Emanuela Goldenberga. W ten sposób artysta chciał zachować poczucie własnej tożsamości mimo dokonanych zmian.

Edward G. Robinson debiutował na Broadwayu w 1915 roku. Rok po tym zdarzeniu aktor wystąpił w swoim pierwszym filmie Arms and the Woman (1916), jednak musiało minąć jeszcze wiele lat, aby w pełni uzyskał status gwiazdy filmowej. Do 1930 roku wystąpił w kilku produkcjach m.in. od studia Paramount czy Universal. Jednak to teatr był wówczas głównym miejscem jego artystycznej realizacji i źródłem utrzymania. Edward G. Robinson na przestrzeni pięciu dekad wystąpił w sumie w trzydziestu dwóch broadwayowskich sztukach. W jego karierze zbliżał się przełomowy rok, po którym nic nie mogło być już takie samo…

Mały Cezar

Mały Cezar

Edward G. Robinson jako Mały Cezar

W 1931 roku premierę miał film gangsterski uznawany za jeden z pierwszych obrazów zapoczątkowujących gatunek. Mowa o Małym Cezarze (Little Caesar) w reżyserii Mervyna LeRoya, nakręconym w tzw. erze Pre-Code. Obsadzony w tytułowej roli Edward G. Robinson stworzył w nim ikoniczny wizerunek gangstera, stając się inspiracją dla późniejszych aktorów wcielających się w (anty)bohaterów tego typu produkcji. Jego Cezar Enrico „Rico” Bandello to „ojciec chrzestny filmu gangsterskiego”.

Rico to typowy czarny charakter, bezwzględny i brutalny w swym zachowaniu. Historia jego losów realizuje typowy schemat kina gangsterskiego lat 30. – Mały Cezar przedstawia drogę gangstera na sam szczyt mafijnego świata, na którego czeka jednak rychły upadek. Bezprawie przegrywa z systemem sprawiedliwości, a gangster ponosi największą karę: śmierć. Edward G. Robinson obdarzył swego protagonistę cyniczną miną, pogardliwym głosem i wyrachowaniem, a jego korpulentna, niska sylwetka, otoczona dymem cygara oraz zawadiacko założone palce za szelki do garnituru, dopełniające wizerunek dumnej postury przeszły do historii kina. Ta rola uczyniła go prawdziwą gwiazdą, a dziś wpisuje się w legendę Edwarda G. Robinsona.

Wkrótce role gangsterów i postaci filmów kryminalnych stały się tymi najpopularniejszymi w emploi Edwarda G. Robinsona. W latach 30. ubiegłego stulecia aktor stał się jedną z największych gwiazd Hollywood, grając w takich kryminałach jak Łatwe pieniądze (1931), Człowiek o dwu obliczach (1934), Na celowniku mafii (1936) czy Zeznanie szpiega (1939). Edward G. Robinson grywał też w komediach – Mały olbrzym (1933) czy Całe miasto o tym mówi (1935). Wybitną kreacją okazała się też odmienna dla jego stylu postać Wolfa z przygodowego dramatu Wilk morski (1941).

Edward G Robinson Kobieta w oknie

Kobieta w oknie

Współpraca z Fritzem Langiem – Kobieta w oknie i Szkarłatna ulica

Edward G. Robinson zasłynął ze współpracy z Fritzem Langiem, u którego wykreował zupełnie nowy typ bohatera. U „mistrza mroku” aktor grywał naiwnych, zagubionych mężczyzn, będących pod tzw. pantoflem żony. To bohaterowie, którym brakuje wiary we własne możliwości, znajdujący się u progu kryzysu wieku średniego, fantazjujący o dużo młodszej, pięknej kochance.

W taki oto typ mężczyzny Edward G. Robinson wcielał się w filmach noir Fritza Langa – Kobiecie w oknie (1944) oraz Szkarłatnej ulicy (1945). W obu produkcjach jego ekranową partnerką była zachwycająca Joan Bennett. Kino noir lat 40. przeformułowało specyfikę ról Robinsona – jego nieśmiertelny wizerunek gangstera ustanowiony dekadę wcześniej, zmienił się w postać ofiary znajdującej się w samym centrum kryminalnej intrygi.

Edward G. Robinson w Podwójnym ubezpieczeniu

W 1944 roku na wielkich ekranach zagościł wybitny film noir w reżyserii Billy’ego Wildera – Podwójne ubezpieczenie, z Barbarą Stanwyck i Fredem MacMurrayem w rolach głównych. Nominowany do Oscara w siedmiu kategoriach obraz powstał na podstawie powieści Jamesa M. Caina, a nad jego scenariuszem pracował sam Raymond Chandler. To historia agenta ubezpieczeniowego Waltera Neffa i jego nieszczęśliwej kochanki Phyllis, którzy planują morderstwo doskonałe męża kobiety.

Edward G Robinson - Podwójne ubezpieczenie

Edward G Robinson – Podwójne ubezpieczenie

Edward G. Robinson zagrał w Podwójnym ubezpieczeniu współpracownika i zarazem mentora Waltera. Jego postać Bartona Keyesa cechowały dobra intuicja, porywczość i bezpośredniość. Robinson świetnie sportretował energię oraz oddanie pracy swego bohatera przy wykorzystaniu bogatej gestykulacji. Barton Keyes to człowiek twardo stąpający po ziemi, stanowczy i nieskąpiący ironicznych komentarzy, ale przy tym wszystkim potrafiący okazać dobre serce. Podwójne ubezpieczenie to jedna z najlepszych pozycji w filmografii Edwarda G. Robinsona, a jego drugoplanowa kreacja zasługuje na wielkie uznanie.

Zmierzch kariery Edwarda G. Robinsona

W 1948 roku Edward G. Robinson powrócił na wielkie ekrany jako gangster, tworząc fantastyczne wcielenie Johnny’ego Rocco w Key Largo Johna Hustona. Równie udaną rolą okazała się postać Gino Monetti z dramatu Josepha L. Mankiewicza Dom ludzi obcych (1949), za którą Robinson otrzymał Złotą Palmę dla najlepszego aktora na festiwalu w Cannes.

Lata 50. XX wieku były trudnym okresem w karierze Edwarda G. Robinsona. W czasie ogarniającej Amerykę Czerwonej Paniki, aktora oskarżono o działania komunistyczne. Ostatecznie oczyszczono go z zarzutów, ale składanie zeznań przed Komisją ds. Działalności Antyamerykańskiej zaszkodziło jego filmowej karierze. Przez długi czas grywał w niskobudżetowych produkcjach.

Robinson już nigdy nie odbudował swej utraconej pozycji z lat 30. i 40., ale w późniejszych latach wciąż potrafił zdumiewać widownię ogromem talentu, jak w przypadku udanego dramatu Cincinnati Kid (1965), gdzie zagrał Lanceya Howarda. W latach 60. i 70. Edwarda G. Robinsona angażowano do dalszoplanowych ról. Jego ostatnim filmem był thriller science fiction Zielona pożywka (1973).

Edward G. Robinson prywatnie

Edward G. Robinson zmarł 26 stycznia 1973 roku. Dwa miesiące po śmierci artysty jego druga żona, Jane Robinson, odebrała przyznanego mu honorowego Oscara za całokształt pracy aktorskiej. W liczącej siedem dekad karierze zagrał w przeszło stu filmach i ponad trzydziestu broadwayowskich sztukach teatralnych. Doczekał się jedynego syna, poczętego z pierwszego małżeństwa z Gladys Lloyd, zasłynął z politycznego aktywizmu (był demokratą) i ostrej krytyki faszyzmu. W przeciwieństwie do jego najsłynniejszych ekranowych postaci, Edward G. Robinson w życiu prywatnym miał być osobą pełną ciepła, życzliwości i wrażliwości. American Film Institute umieścił go na 24. miejscu listy najwybitniejszych aktorów wszech czasów.

Literatura:

R. Beck, The Edward G. Robinson Encyclopedia, McFarland, 2002.

A. L. Gansberg, Little Caesar: A Biography of Edward G. Robinson, Scarecrow Press, Oxford 2004.

Udostępnij “Edward G. Robinson – „mały Cezar” swoim znajomym.