Filmy o snach – motyw snu w filmie

Filmy o snach - Gabinet doktora Caligari

Gabinet doktora Caligari

Wśród znanych nam form artystycznych to właśnie film najlepiej odwzorowuje przebieg snu. Zarówno obraz w kinie, jak i sen przedstawiają nam fikcję przybraną w pozór realności. Sam film posiada w pewnym sensie formę marzenia sennego. Nawet najbardziej nielogiczne ukazane w nim zdarzenia mogą uchodzić za realistyczne; podobnie dzieje się podczas snu, który czasami wydaje się nam tak prawdopodobny, jakby rozgrywał się w faktycznym świecie.

Twórcy filmowi chętnie przenoszą na wielkie ekrany tematykę sennego marzenia i topos życia jako snu. Aby oddać analogię konstrukcji filmowej i sennej fantazji korzystają z szeregu środków wyrazu jak na przykład deformacja przestrzeni, niespodziewana jazda kamery, liczne zbliżenia czy zamglenia obrazu. Przepływ konkretnego obrazu i snu cechują podobieństwo – szybki montaż może być odwzorowaniem nagłych zdarzeń tworzonych przez naszą wyobraźnię, a ulegające zaburzeniu połączenia przestrzeni i czasu w kinie przypominają oderwane od związków przyczynowo – skutkowych wędrówki bohatera snu.

Sen w niemieckim ekspresjonizmie: Wiene i Murnau

Sen film - Nosferatu. Symfonia grozy

Nosferatu. Symfonia grozy

Motyw snu po raz pierwszy pojawił się w niemej erze kina, gdzie stanowił nieodłączny element niemieckiego ekspresjonizmu. Cechą charakterystyczną tego nurtu był eskapizm, czyli chęć oderwania się od monotonnej codzienności. Z tego względu mistrzowie ekspresjonizmu tworzyli zdeformowane przestrzenie i groteskowe scenografie, które w połączeniu z klimatem osaczenia i mroku przypominały formę sennego koszmaru.

Mieszanie się sfery jawy i snu obserwujemy choćby w niemym arcydziele Gabinet doktora Caligari (1920), gdzie jedną z centralnych postaci jest somnambulik. Poza figurą lunatyka film Roberta Wiene’a przekłada konstrukcję marzenia sennego na język filmowy za sprawą fantazyjnych dekoracji, zaburzenia ciągłości wątków, a także subiektywnej wizji świata, oddającej faktyczne obsesje i lęki bohaterów.

Sen okazuje się również pułapką dla ekranowych protagonistów, stan nieświadomości stwarza bowiem realne zagrożenie dla ich życia, co widać na przykładzie monumentalnego dzieła Friedricha Wilhelma Murnaua Nosferatu. Symfonia grozy (1922). Tytułowy wampir oczekuje momentu, gdy jego potencjalna ofiara pogrąży się we śnie lub podda hipnozie, aby pod osłoną nocy zatopić w niej ostre kły.

Kino dźwiękowe i wątki z psychoanalizy: Hitchcock i Bergman

Motyw snu w filmach - Urzeczona Hitchcocka

Urzeczona Alfreda Hitchcocka

Tematykę snu chętnie wykorzystywano również w dźwiękowej epoce X Muzy. Marzenie senne ilustrowało wewnętrzny stan psychiczny bohatera, a także informowało nas o jego pragnieniach czy lękach. Na lata 40. ubiegłego wieku przypada szczególne zainteresowanie filmowców psychoanalizą. Bohaterowie borykający się z objawami neurotycznymi regularnie są poddawani metodom leczenia opartym na jej teorii. Co istotne, psychoanaliza w odniesieniu do dzieł tamtego okresu dotyczy w zasadzie nauk psychoanalityków pierwszego pokolenia, na czele z Zygmuntem Freudem.

To sen stanowił podstawowe narzędzie wprowadzające do obrazu psychoanalizę. Przykładem może być film Alfreda Hitchcocka Urzeczona (1945), gdzie analiza powracających koszmarów głównego bohatera staje się kluczową formą procesu jego leczenia. W Urzeczonej bardzo ważną dla interpretacji filmu jest surrealistyczna scena snu, którą zaprojektował znany artysta Salvador Dali. Ze staranną dokładnością odwzorowano tu jedną z powszechniejszych metod wykorzystywaną przez psychoanalityków w leczeniu pacjentów. Filmowi lekarze podobnie traktują poszczególne elementy marzenia sennego: jako symbol, którego odczytanie może pomóc w przywołaniu stłumionego, traumatycznego wspomnienia, a tym samym uzdrowić podopiecznego.

Śnienie film - Tam, gdzie rosną poziomki

Tam, gdzie rosną poziomki, Ingmar Bergman

Również jeden z najwybitniejszych filmów skandynawskiego mistrza Ingmara Bergmana, Tam gdzie rosną poziomki (1957) podejmuje temat marzenia sennego. Wizje profesora Izaaka Borga symbolizują jego rozważania o rzeczach ostatecznych, skrywany lęk przed śmiercią, a także tęsknotę za utraconą młodością. Ukazana historia staje się faktycznym punktem wyjścia dla egzystencjalnych rozważań Bergmana nad sensem istnienia i ludzką przemijalnością.

Oniryczny David Lynch

Współczesnym reżyserem, którego niepowtarzalny styl łączy się z oniryzmem, jest natomiast David Lynch (zob. Top 10 – filmy Davida Lyncha). Dzieła twórcy serialu Twin Peaks zazwyczaj cechują odejście od związków przyczynowo – skutkowych oraz surrealizm. Lynch za sprawą własnych filmów dokonuje analizy ludzkiej podświadomości, a także wprowadza widza w stan zagubienia pomiędzy jawą a snem. Przykładem jego arcydzieł stawiających w centrum taką tematykę są m.in. Zagubiona autostrada (1997) Mulholland Drive (2001) czy Inland Empire (2006).

Horrory o snach - Zagubiona autostrada

Zagubiona autostrada, David Lynch

W Lost Highway oniryzm tworzy gęstą, napiętą atmosferę tajemnicy, w której widz dokonuje samodzielnego uporządkowania drobnych fragmentów układanki rozproszonych w całej fabule. Z kolei w Mulholland Drive zabieg zestawienia rzeczywistości ze sferą snu skutkuje wnikliwą analizą kondycji człowieka – jego samotności i wewnętrznego zepsucia, którym wtóruje poczucie iluzoryczności życia. Seans Inland Empire to natomiast niepowtarzalne, artystyczne wydarzenie, w którym doświadczamy kaskady emocji, wstrząsu i zdumienia. Ponadto temat snu w kinie Davida Lyncha bardzo często łączy się z klimatem horroru oraz poczuciem lęku i dezorientacji.

Freddy Krueger i Matrix

Horror sen - Koszmar z Ulicy Wiązów

Koszmar z Ulicy Wiązów

Nieco inną funkcję motyw oniryczny pełnił z kolei w serii filmów Koszmar z Ulicy Wiązów, zapoczątkowanej w 1984 roku przez Wesa Cravena. Freddy Krueger, potwór o poparzonej twarzy, atakuje swoje dziecięce ofiary w czasie, gdy śnią. Pogwałcenie snu w dziecinnym kolorowym pokoju można tu interpretować jako metaforę przestępstw pedofilskich.

Motyw snu w kinie - Matrix

Z kolei przełom XX i XXI wieku nie tylko nie osłabił zainteresowania kina snem, ale uczynił go wręcz toposem kultowym. Wystarczy wspomnieć choćby takie produkcje, jak Matrix (1999) rodzeństwa Wachowskich, gdzie występuje postać Morfeusza, noszącego imię greckiego boga snu. Proces śnienia został tu powiązany z teorią światów alternatywnych i niebezpiecznym rozwojem technologii. Zgubne skutki nowoczesnej techniki umożliwiającej nieograniczoną kontrolę nad ludzkim umysłem ukazuje również Christopher Nolan w swojej Incepcji (2010). Ingerencja w sen staje się tu groźnym narzędziem sprawowania władzy.

Udostępnij “Filmy o snach – motyw snu w filmie” swoim znajomym.

Literatura:

B. Skrzypczak-Walkowiak, Od filozofii do filmozofii. Konteksty filozoficzne i filmowe na lekcjach języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej po 2001 roku, Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem Beaty Gromadzkiej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej, Poznań 2015.