Gene Kelly – urodzony, by tańczyć

Gene Kelly

Gene Kelly to legenda musicalu. Tańczył, śpiewał i grał z niespotykaną dotąd lekkością i optymizmem, a jego najdrobniejszy ruch stanowił wyraz czystej radości życia. Był nie tylko genialnym tancerzem czy aktorem, ale też reżyserem i choreografem, który zrewolucjonizował gatunek. Uosabiał wizerunek przeciętnego Amerykanina z niższej klasy średniej, który zamiast fraka i cylindra, ubierał prostą koszulkę polo i mokasyny.

Na wielkim ekranie tworzył duety z Judy Garland, Debbie Reynolds, Ritą Hayworth, a nawet myszką Jerry. Swoje życie poświęcił tańcu, pragnąc włączyć to zajęcie w codzienność – zainteresować nim najprostszych ludzi, udowadniając, że rytm i sztuka to stałe elementy dnia powszedniego. Prywatnie Gene Kelly był człowiekiem siły i determinacji, troskliwym ojcem i artystą wielkiego serca.

Urodzony do tańca

Eugene Curran Kelly przyszedł na świat 23 sierpnia 1912 roku w ówczesnym ośrodku przemysłu – Pittsburghu. Był trzecim synem Jamesa, pracownika sklepu z fonografami, i Harriet, dawnej artystki estradowej. To właśnie matka zapisała ośmioletniego Gene’a na pierwszy kurs baletu. Wówczas chłopiec jeszcze nie odnajdywał się na scenie, a nauka tańca przysporzyła mu problemów z rówieśnikami – koledzy wyśmiewali się z jego „dziewczęcych” zdolności, przez co mały Gene często uczestniczył w bójkach.

Gene Kelly był aktywnym i wysportowanym nastolatkiem, ceniącym sobie wiele dyscyplin sportowych, a zwłaszcza football i baseball. Jego faktyczne zainteresowanie tańcem zrodziło się w wieku piętnastu lat. W przyszłości Gene zwykł żartować, że nastąpiło to na drodze przypadku – wziął kilka dodatkowych lekcji, tylko po to, aby mieć większe powodzenie u płci przeciwnej. „Dziewczyny leciały na tancerzy” – mówił już w wieku dojrzałym.

Przyszły aktor z wykształcenia był ekonomistą. Czarny czwartek 1929 roku i nastały po nim Wielki kryzys uniemożliwiły mu jednak pracę w zawodzie. Zatrudnienie stracił również James Kelly, a rodzina pozostawała bez środków do życia. Wówczas Gene wraz z pozostałymi członkami familii (w tym utalentowanymi braćmi) otworzył szkołę tańca, z czasem noszącą nazwę Gene Kelly Studio. Występował również w nocnych klubach jako członek zespołu The Kelly Brothers i amatorskich konkursach rozgrywanych w tajnych barach funkcjonujących do 1932 roku. Jego partnerem scenicznym był brat Fred, który nauczył go stepowania. Z czasem Gene Kelly stał się rozpoznawalny i zrozumiał, że jeśli chce dotrzeć na szczyt, musi odważyć się na wyjazd z Pittsburgha.

Gene Kelly musical

Kumpel Joey

Kierunek: Broadway

Pod koniec lat 30. ubiegłego stulecia Gene Kelly przybył do Nowego Jorku. Jego perfekcjonizm, determinacja i wielki talent ujawniły się w pełni – cechy te będą mu towarzyszyć do końca życia. Gene był ambitny i marzył o wielkiej karierze. Chciał dostać się na Broadway, na którego scenach wkrótce postawił pierwsze taneczne kroki, a także otrzymał propozycje stworzenia choreografii. Wystąpił w sztukach Leave It to Me! (1938) czy The Time of Your Life (1939). Prawdziwy przełom w karierze Kelly’ego nastąpił zaś w 1940 roku, dzięki głównej roli w oryginalnej wersji musicalu Kumpel Joey (Pal Joey).

To w Nowym Jorku Gene wypracował swój własny styl tańca (w tym pamiętnego stepowania), który sam określał mianem „amerykańskiego”. Kelly tańczył całym ciałem, a inspirację stanowiły dla niego hiszpański folklor, balet i tańce afroamerykańskie. Charyzma i nowatorskie podejście do tańca Gene’a Kelly’ego nie umknęły uwadze producentom z Fabryki Snów. Krył się za tym jeszcze jeden powód – Gene był niezwykle przystojny, pełen sex appealu, a jego twarz rozpromieniał czarujący uśmiech, przyspieszający bicie serca zauroczonych kobiet. Artysta szybko uzyskał szereg propozycji od amerykańskich filmowców, ostatecznie decydując się na kontrakt z Davidem O. Selznickiem, ówczesnym mocarzem w Hollywood, któremu prym zapewnił sukces legendarnego Przeminęło z wiatrem.

Gene Kelly – innowator

Już na samym początku filmowej kariery Gene’a Kelly’ego dało się zauważyć jego rewolucyjne podejście do gatunku musicalu, a także innowacyjny styl tańca. Gene Kelly jako pierwszy w historii amerykańskiego kina zerwał z tradycją, odrzucając elegancję i dystyngowane ruchy musicalowych postaci na rzecz prostoty i lekkości. Stało się jasne, że obala mit wykreowany przez swego poprzednika, mistrza parkietu Freda Astaire’a. Gene i Fred byli jak ogień i woda – dwaj niepodważalni geniusze, osadzeni na dwóch przeciwnych krańcach tradycji filmu muzycznego.

Pełen wytworności Fred Astaire tańczył w lakierkach, fraku i cylindrze. Jego znakomite ruchy były wyważone, pracował nogami, trzymając sztywno górę ciała. Gene po raz pierwszy uczynił taniec na wielkich ekranach swobodnym, przybliżył go codzienności, obdarowując optymistyczną miłością życia. Kelly występował w mokasynach i białych skarpetkach, często w koszulce polo lub innym stroju przedstawiciela niższej klasy średniej. Sprawiał, że robotnik oglądający jego pokaz, nabierał przeświadczenia, że on również potrafi tak tańczyć. Kiedy Fred Astaire wraz ze swą najsłynniejszą partnerką Ginger Rogers tworzył duety pełne dostojności, Gene i jego tancerki opierali się na dynamice, wprawiając w ruch całe ciało i manifestowali siłę witalną. Fred był przedstawicielem starego porządku. Gene wprowadził do musicalu świeżość i dokonał prawdziwej rewolucji, po której nic w kinie tego nurtu nie było już takie samo. Obaj darzyli się wzajemnym szacunkiem, a w 1945 roku spotkali na planie wspólnego filmu Rewia na Broadwayu.

Gene Kelly filmy - Rewia na Broadwayu

Rewia na Broadwayu – Gene Kelly i Fred Astaire

Ekranowy optymista

Gene Kelly zadebiutował na wielkim ekranie w musicalu Busby’ego Berkeleya Dla mnie i mojej dziewczyny (1942) w duecie z urzekającą Judy Garland. Doświadczona gwiazda okazała się wielkim wsparciem dla początkującego Gene’a, który dopiero poznawał specyfikę tańca przed kamerą. Aktorzy zdobyli pozytywne recenzje, a sam film otworzył drzwi współpracy Kelly’ego z wytwórnią Metro Goldwyn Mayer, która wkrótce wykupiła jego umowę z Selznickiem. Na ekranie wprost tryskał energią, a optymizm jego postaci udzielał się nie tylko widzom, ale też współpracującym z nim kolegom z planu.

Kolejne produkcje Gene’a można zaliczyć do filmów klasy B, choć warte uwagi jest to, że tworzył w nich swoje pierwsze kreacje dramatyczne. To pokazuje wszechstronność kunsztu Gene’a Kelly’ego, którego talent nie zamykał się w formule musicalu. Nietypowe dla jego filmografii pozycje to m.in. dramaty wojenne Krzyż Lotaryngii (1943) i Pilot No. 5 (1943) czy obraz noir Christmas Holiday (1944).

Zainteresowanie wokół tanecznych zdolności i osoby Gene’a stale rosło. Aktor otrzymywał coraz więcej filmowych propozycji. W 1944 roku spotkał się na wielkim ekranie z Ritą Hayworth przy okazji wyróżnionej Oscarem za muzykę Modelki Charlesa Vidora. Angaż Kelly’ego do ciepło przyjętej produkcji ze studia Columbia miał wymiar symboliczny – jego sława przybrała tak spektakularny wymiar, że mógł występować u boku najpiękniejszej aktorki ówczesnego Hollywood.

Uznaje się, że Modelka zapowiada największe artystyczne osiągnięcia Gene’a w kinie. To właśnie z tego obrazu pochodzi scena tańca Kelly’ego, który wciela się w dwie kłócące się ze sobą postaci, aby oddać wewnętrzny konflikt swego bohatera. Było to innowacją dla musicalu, gdyż po raz pierwszy włączono w jego formę elementy psychologiczne. Artysta nawiązał także ponowną współpracę z Judy Garland, czego owocem były udane obrazy muzyczne Thousands Cheer (1943) i Pirat (1948).

Kelly Gene - Modelka

Modelka – Gene Kelly i Rita Hayworth

Gene Kelly – patriota

7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała amerykańską bazę w Pearl Harbor, co było bezpośrednią przyczyną przystąpienia USA do II wojny światowej. Pod koniec 1944 roku Gene Kelly zaciągnął się do marynarki, wierząc, że Hollywood będzie na niego czekać. Skierowano go do zespołu realizującego filmy instruktażowe i szkoleniowe na potrzeby armii. W jednej z takich produkcji zagrał marynarza cierpiącego na zespół stresu pourazowego. W trakcie służby wojskowej Gene Kelly nauczył się reżyserii. Zaważyło to na dalszych losach jego kariery już po zakończeniu wojny – aktor marzył o pełnej kontroli nad procesem tworzenia dzieł i z tego względu w przyszłości stanie za kamerą.

Złote lata w MGM

W 1945 roku premierę miał musical Podnieść kotwicę George’a Sidneya. To właśnie w tym obrazie Gene Kelly tańczył z animowaną myszką Jerry, postacią ze słynnego serialu Tom i Jerry. Towarzyszył mu również Frank Sinatra, z którym zagrał wspólnie w jeszcze dwóch filmach muzycznych – Zabierz mnie na mecz (1949) i Na przepustce (1949). Gene uczył Sinatrę tańca od podstaw. Frank był niezrównanym piosenkarzem, lecz dość słabym tancerzem i to Gene Kelly pomógł mu uporać się z rytmem.

Za kamerą ostatniej z produkcji po raz pierwszy stanął sam Gene Kelly, który wyreżyserował Na przepustce w duecie ze Stanleyem Donenem. Wspólnicy zadecydowali o wyprowadzeniu musicalu ze studia na ulicę – zdjęcia wykonano w Nowym Jorku, z rewolucyjnej dla gatunku inicjatywy Kelly’ego. Poza tym Gene po mistrzowsku włączał sceny taneczne do fabuły – nikomu wcześniej nie udało się uzyskać tak naturalnego i zarazem spontanicznego przejścia. Udaną rolą Gene’a Kelly’ego była również wymagająca fizycznie kreacja D’Artagnana z filmu płaszcza i szpady Trzej muszkieterowie (1948). Jego ekranową partnerką została piękna Lana Turner.

Musical z Genem Kellym - Amerykanin w Paryżu

Gene Kelly – Amerykanin w Paryżu

Największy sukces był dopiero przed nim. Na początku lat 50. XX wieku Gene wystąpił w dwóch znakomitych musicalach, które dziś nieodłącznie kojarzą się nam z jego osobą. To dzięki nim Gene Kelly osiągnął sam szczyt i stał się legendą jeszcze za życia. Mowa o dziełach Amerykanin w Paryżu (1951) i Deszczowa piosenka (1952).

Amerykanin w Paryżu w reżyserii Vincente Minnellego to wariacja na temat poematu symfonicznego George’a Gershwina. Gene’owi partnerowała młodziutka Leslie Caron. Musical otrzymał sześć Oscarów, w tym dla najlepszego filmu, a jego magią jest moment kulminacyjny: 17-minutowe zakończenie, w czasie którego obserwujemy sam taniec (balet abstrakcyjny). Gene Kelly otrzymał specjalnego Oscara w edycji za rok 1951. Amerykańska Akademia Filmowa przyznała mu statuetkę „w uznaniu jego wszechstronności jako aktora, pieśniarza, reżysera i tancerza, a szczególnie za jego wybitne osiągnięcia w dziedzinie choreografii filmowej”.

Deszczowa piosenka dziś wymieniana jest jako najwybitniejszy musical wszech czasów. Gene Kelly wyreżyserował ją wraz ze Stanleyem Donenem, zagrał główną rolę i stworzył choreografię. Podobno najsłynniejszą sekwencję arcydzieła – wykonanie utworu Singin’ in the Rain i towarzyszący temu taniec w deszczu – aktor zrealizował, mając wysoką gorączkę. Scenę kręcono przed dwa dni, a Kelly stale brodził w wodzie i nosił przemoczone ubranie, przez co nabawił się mocnego przeziębienia. Towarzyszyli mu wspaniali Donald O’Connor i Debbie Reynolds. Singin’ in the Rain doczekało się licznych interpretacji, lecz to wykonanie beztroskiego, zakochanego w ekranowej bohaterce Gene’a Kelly’ego jako Dona Lockwooda przeszło do historii kina.

Gene Kelly Deszczowa piosenka Singin Rain

Gene Kelly – Deszczowa piosenka

Europa, Europa

W 1952 roku Gene Kelly opuścił Amerykę. Na przestrzeni nieco ponad roku odniósł dwa spektakularne sukcesy i otrzymał Nagrodę Akademii. Przyczyny wyjazdu Kelly’ego do Europy do dziś budzą zainteresowanie. Jedni wskazują, że zrobił to dla pierwszej żony, Betsy Blair, która znalazła się na czarnej liście w czasie szalejącego w Ameryce maccartyzmu, a inni, że uciekał od płacenia podatków. Istnieją również głosy zaprzeczające obu wersjom, wskazujące na ambicję i ciągłe artystyczne nienasycenie Kelly’ego. Wydaje się to jednak zbyt ubarwione. Wersję szlachetnej postawy wobec żony potwierdza sama córka Gene’a, Kerry Kelly Novick.

Z całą pewnością wyjazd nie pomógł karierze Kelly’ego. Artysta był na absolutnym szczycie, a w Europie zaczął odczuwać pierwsze dotkliwe porażki. Na Starym Kontynencie zrealizował trzy filmy, w tym eksperymentalny obraz Zaproszenie do tańca, który przez problemy techniczne doczekał się premiery dopiero w 1956 roku. Film okazał się klęską box office’a. Pozbawione dialogów Zaproszenie do tańca zdobyło jednakże Grand Prix na Filmowym Festiwalu w Berlinie Zachodnim. Gene dotkliwie przeżył komercyjną porażkę produkcji, będącej ucieleśnieniem jego najskrytszych marzeń.

Gene Kelly biografia

Gene Kelly i Frank Sinatra w filmie Podnieść kotwicę

Gorzki okres musicalu

Po powrocie do Ameryki Gene ponownie współpracował z Vincente Minnellim na planie filmu muzycznego Brigadoon (1954). Choć musical nominowano do Oscara w trzech kategoriach, to nie przyniósł zamierzonego sukcesu komercyjnego. Produkcję przyjęto dość chłodno. W karierze Gene’a Kelly’ego rozpoczynał się prawdziwy kryzys. Nie pomagał mu w tym postępujący wiek – zmora każdego tancerza.

Istniała jednak przyczyna, na którą artysta nie miał wpływu. Pod koniec lat 50. musical wszedł w poważny okres kryzysu, co doprowadziło nawet do jego tymczasowego wymarcia. Poważną konkurencją dla kina stała się telewizja, przyciągająca przed szklane ekrany tłumy, a także nowa osobowość sceniczna – legendarny Elvis Presley. Można powiedzieć, że rock and roll stał się prawdziwym zagrożeniem dla produkcji Gene’a Kelly’ego, od których coraz bardziej odsuwała się młodzież.

„Moda na mężczyznę, który tańczy i śpiewa, nigdy nie przeminie” – Gene Kelly

Gene Kelly wciąż miał do zaoferowania publiczności ciekawe pomysły i piękne, płynne ruchy. W dalszym etapie kariery skupił się na reżyserii i występach telewizyjnych, choć, oczywiście, nadal grał jako aktor. W telewizji Kelly przedstawiał własny program artystyczny, w którym uznawał taniec za element codziennego życia. Gene wskazywał, że taniec nie uwłacza męskości, wręcz przeciwnie – łączy się ze sportem, dla którego rytm również stanowi fundament. I tak na przykład, Gene zaprosił do swego programu boksera Sugara Raya Robinsona, z którym… zatańczył.

Filmy z Gene Kelly - Panienki z Rochefort

Panienki z Rochefort – Gene Kelly i Catherine Deneuve

„Myślę, że w Europie intelektualiści i filmowcy wyżej oceniają dorobek artystyczny mojego ojca. W Ameryce jest po prostu gwiazdą kultury masowej” – Kerry Kelly Novick

W 1960 roku Gene Kelly otrzymał propozycję ułożenia choreografii dla Opery Paryskiej. To za jego sprawą po raz pierwszy na deskach Opery zagościł jazz. Dzieło nosiło tytuł Pas de Dieux i zostało zainspirowane grecką mitologią. Gwiazdą przedstawienia była balerina Claude Bessy, która w takich słowach wyraziła się o Kellym: „Miał niesamowite wyczucie rytmu. Tancerze byli zachwyceni, mogąc doświadczyć innej pracy z ciałem niż dotychczas”. Musical okazał się tak wielkim sukcesem, że Gene za wypracowaną choreografię uzyskał wyróżnienie Francuskiej Legii Honorowej.

Gene Kelly był wielkim miłośnikiem kultury francuskiej, więc kraj znad Sekwany był bliski jego sercu. Świetnie mówił po francusku. Siedem lat po zrealizowaniu musicalu dla Opery Paryskiej, Gene otrzymał możliwość gry we francuskim filmie. Wraz z Catherine Deneuve i Françoise Dorléac wystąpił w Panienkach z Rochefort. W wieku dojrzałym Gene podejmował również aktorskie wyzwania odbiegające od gatunku musicalu. Bardzo dobrze wypadł w głośnym dramacie sądowym Kto sieje wiatr (1960) Stanleya Kramera, wyreżyserował też komedie Szczęśliwa droga (1957) i Poradnik żonatego mężczyzny (1967).

Zmierzch

Ostatnim wielkim dokonaniem Gene’a Kelly’ego była superprodukcja Hello, Dolly! (1969), adaptacja broadwayowskiej sztuki. Główną rolę wykreowała tu olśniewająca Barbra Streisand, której towarzyszył Walter Matthau. Musical Kelly’ego nagrodzono trzema Oscarami w kategoriach muzyki, scenografii i dźwięku. Rok później Gene stanął za kamerą westernu z elementami komediowymi Klub Towarzyski Cheyenne z udziałem Henry’ego Fondy i Jamesa Stewarta. W późniejszych latach Gene pracował nad choreografią do wielu hollywoodzkich produkcji, jak na przykład Ten od serca (1982) Francisa Forda Coppoli.

Gene Kelly Hello Dolly

Musical Gene’a Kelly’ego – Hello Dolly

Gene Kelly pogodził się z przemijającą sławą. Interesowało go młode pokolenie tancerzy i zmiany dokonywane w tańcu, a dla wielu osób rozpoczynających swą przygodę ze stepowaniem był kimś w rodzaju mentora. Legenda głosi, że to on zainspirował Michaela Jacksona do noszenia białych skarpetek, które zwracały uwagę publiczności na ruch jego stóp…

Życie prywatne Gene’a Kelly’ego

Gene Kelly był wielkim sprzymierzeńcem partii demokratycznej. Podobnie jak Humphrey Bogart i Lauren Bacall angażował się w protesty przeciwko „polowaniu na czarownice” rozgrywanego za czasów niechlubnego okresu amerykańskiej historii – maccartyzmu. Gene został wychowany w wierze katolickiej, jednak odszedł od kościoła na wieść o jego poparciu dla Francisco Franco w hiszpańskiej wojnie domowej. Deklarował się jako agnostyk.

Legendarny artysta żenił się trzykrotnie. Pierwszą żonę, Betsy Blair, Gene poznał jeszcze przed filmowym debiutem. Byli współpracownikami przy jednej z broadwayowskich sztuk, od których Kelly zaczynał swą karierę sceniczną. Pobrali się jesienią 1941 roku, a ze związku zrodziła się córka, Kerry. Według świadków Gene był szalenie zakochany w żonie, przez wiele lat wiedli też szczęśliwy związek, jednak Betsy niespodziewanie zażądała rozwodu. Oficjalnie ich małżeństwo zakończyło się w 1957 roku, w dość przyjaznych stosunkach. Bolesne zdarzenie przyczyniło się jednak do kryzysu w karierze aktora.

Trzy lata później Gene poślubił swą wieloletnią asystentkę i przyjaciółkę, Jeanne Coyne. Poznali się już w latach 30., gdy dwunastoletnia Jeanne zapisała się do jego szkoły tańca w Pittsburgu. Z małżeństwa przyszło na świat dwoje dzieci – syn Timothy i córka Bridget. W latach 70. Jeanne zachorowała na białaczkę, a przez ówczesne ograniczenia w leczeniu, Gene przygotowywał dzieci na jej nieuniknione odejście. Śmierć kochanej żony w 1973 roku była ciosem dla rodziny. Aktor postanowił jednak poświęcić się dzieciom, przez co często odrzucał oferty wymagające dalszych wyjazdów. Ograniczał pracę i spełniał się w roli ojca. „Odrzucił wiele ważnych ról, żeby się nami zajmować. W tamtym okresie nie zdawałem sobie sprawy, jak wielkie to było poświęcenie” – wspomina po latach syn Gene’a Kelly’ego.

Gene Kelly życie prywatne - żona Jeanne Coyne i dzieci

Gene Kelly z drugą żoną Jeanne Coyne i synem, 1962

Wspomnienia jego dzieci wzruszają, są bowiem świadectwem, jak wspaniałym, troskliwym i dobrym był Gene Kelly. Zarówno córka z pierwszego małżeństwa, jak i dzieci ze związku z Jeanne, pamiętają ojca jako człowieka tryskającego energią, oddanego swej pracy i konsekwentnie realizującego swe artystyczne marzenia. Z drugiej strony to rodzina była dla niego najważniejsza. Swym najbliższym Gene podarował wsparcie i piękne wspomnienia wspólnych zabaw i śmiechu w dzieciństwie. „Był ojcem obecnym, zaangażowanym i oddanym. Uczył mnie pływać, jeździć na nartach i łyżwach, a także grać w tenisa” – mówi Kerry, a syn Timothy dodaje ze łzami w oczach: „Uwielbiam scenę jazdy na wrotkach z filmu Zawsze jest piękna pogoda, bo często tak się ze mną bawił. (…) Ludzie powinni wiedzieć, jak wspaniałym był ojcem. Bardzo go kocham, nawet dzisiaj”.

W 1990 roku siedemdziesięcioośmioletni Gene Kelly poślubił młodszą o blisko czterdzieści lat Patricię Ward. Małżeństwo trwało aż do śmierci aktora. Dorosłe już dzieci artysty wciąż mają jednak za złe macosze, że ta ich odrzuciła i utrudniała kontakt. To czarna karta w historii rodziny.

Gene Kelly zmarł 2 lutego 1996 roku w swoim domu na Rodeo Drive w Beverly Hills. Miał 83 lata. Po śmierci artysty teatry na Broadwayu symbolicznie wyłączyły swoje neony, pogrążając ulicę w mroku na znak uznania i żałoby po odejściu prawdziwej legendy.

Źródła:

Leksykon gwiazd kina amerykańskiego, pod red. H. Hoffmanna, B. Hoffman-Napieralskiej i K. Hoffman, Agencja Producentów Filmowych, Warszawa 2006.

Dokument: Gene Kelly – urodzony do tańca (Gene Kelly. Vivre et Danser), reżyseria: Bertrand Tessier, Francja 2016.

Udostępnij “Gene Kelly – urodzony, by tańczyć” swoim znajomym.