„Głowa do wycierania” – surrealistyczny manifest Lyncha

Eraserhead

 

Tytuł: „Głowa do wycierania” („Eraserhead”)

Reżyseria: David Lynch

Rok produkcji: 1977

Obsada: Jack Nance, Laurel Near, Charlotte Stewart, Allen Joseph, Jeanne Bates i inni

 

„Głowa do wycierania” to pełnometrażowy debiut Davida Lyncha, a także manifest jego oryginalnego stylu zakorzenionego w filmowym surrealizmie i motywach onirycznych. Historia żyjącego w zindustrializowanym świecie Henry’ego zmuszonego do zajmowania się tajemniczym stworkiem to ponadto niezwykle trafna krytyka społeczna oraz diagnoza lęku człowieka przed instytucją rodziny.

„Głowa do wycierania” – pierwsze dzieło Davida Lyncha

David Lynch swą reżyserską karierę rozpoczął w drugiej połowie lat 60., kiedy studiując na Pensylwańskiej Akademii Sztuk Pięknych, zadebiutował krótkometrażową produkcją o znamiennym tytule „Sześciu mężczyzn, którym robi się niedobrze” (1966). Jego początkowe filmy stanowiły niejako zlepki obrazów oraz instalacji artystycznych wprawionych w ruch. Z czasem Lynch zrozumiał specyfikę filmowego języka, rozbudowując swe fabuły i odchodząc od animacji na rzecz gry aktorskiej. Jego pełnometrażowym debiutem była właśnie „Głowa do wycierania” stanowiąca kwintesencję stylu wybitnego reżysera.

W „Eraserhead” David Lynch po raz pierwszy wprowadził podstawowe wątki swej twórczości, doprowadzając do perfekcji surrealistyczny charakter własnych dzieł. Film przenika oniryczny, groteskowy klimat, fabuła została pozbawiona logiczności, natomiast sylwetki bohaterów poddano hiperbolizacji, co podkreśla celowo przerysowana gra aktorska – ekranowe postaci w kinie Lyncha cechują tajemniczość, dziwność i fascynujące niebezpieczeństwo. W rezultacie „Głowa do wycierania” wzbudza w odbiorcach skrajne odczucia, lęk i niepokój, szok oraz przerażenie.

Głowa do wycierania

Bohaterem filmu jest ekscentryczny Henry Spencer (w tej roli Jack Nance). Mężczyzna żyje w postapokaliptycznym świecie, najwyraźniej po wybuchu bomby atomowej (zdradza to wiszący na ścianie sypialni Henry’ego obraz). Pewnego dnia Henry zostaje zaproszony na kolację do domu swej byłej dziewczyny. W trakcie wizyty obfitującej w groteskowe sytuacje bohater dowiaduje się, że Mary niedawno urodziła ich dziecko. Potomek okazuje się jednak dziwacznym stworkiem, w żadnym stopniu nieprzypominającym ludzkiej istoty. Henry i Mary ponaglani przez rodziców dziewczyny zamieszkują razem, jednak nieradząca sobie z presją nowej roli kobieta ucieka, pozostawiając opiekę nad „dzieckiem” partnerowi. Tymczasem Henry’ego nawiedzają coraz mocniej niepokojące wizje, w których pojawia się m.in. tajemnicza kobieta tańcząca wśród… nadnaturalnie wielkich plemników.

„Głowa do wycierania” i krytyka rodziny

David Lynch w „Głowie do wycierania” zawarł liczne wątki autobiograficzne, w tym krytykę instytucji rodziny oraz własne obawy przed zostaniem rodzicem. Lęk bohaterów „Eraserhead” to – posługując się kategorią wypracowaną przez Witolda Gombrowicza – lęk przed formą: zarówno matki, jak i ojca, żony oraz męża. Uwikłanie w „gębę”, schematy i oczekiwania reszty społeczeństwa wytrącają protagonistów z rytmu dotychczasowego życia, rodzą frustrację i prawdziwy dramat toczący się w ich wnętrzach. Mary i Henry nie są w stanie podołać formie rodzica – znajdująca się na granicy obłędu, zdesperowana kobieta ucieka, by w końcu „móc się wyspać”, natomiast działania Henry’ego początkowo starającego się sprostać roli ojca, również kończą się katastrofą.

Głowa do wycierania recenzja

Krytyczna diagnoza Lyncha dotyka tu jednak nie tylko formy rodziny, ale też całego społeczeństwa. Młodzi bohaterowie nie mogą liczyć na pomoc otoczenia, są pozbawieni wsparcia i osamotnieni, pozostają sam na sam ze swymi lękami. Osoby trzecie jedynie coraz mocniej komplikują ich niekomfortowe położenie – rodzice Mary przymuszają byłą parę do małżeństwa i wspólnego mieszkania, ponieważ tego wymaga konwenans. David Lynch „Głową do wycierania” zabiera głos w imieniu młodego pokolenia, niepotrafiącego (bądź niechcącego) sprostać oczekiwaniom i narzuconym przez innych normom, podważając tym samym tradycję.

Fantazyjna postać „dziecka” nieprzypominającego żadnego ze znanych nam stworzeń pełni tu więc podstawowy symbol frustracji i bezsilności głównych bohaterów. Aby oddać ich narastające przerażenie, wyeksponowano również ostry, nieznośny płacz potomka Henry’ego, dopełniający metaforyczną ścieżkę dźwiękową „Głowy do wycierania”. Ponadto znacząca okazuje się w tym kontekście symbolika mroku i cienia oraz oszczędna scenografia zwieńczono czarno-białymi kadrami.

Głowa do wycierania o co chodzi

„Eraserhead” Lyncha, czyli tajemnicza obsesja seksu

Obok tematu krytyki rodziny niezwykle istotnym wątkiem w „Głowie do wycierania” pozostaje seks. David Lynch w swoim surrealistycznym dziele podchodzi do tematyki erotyzmu dwojako. Z jednej strony w „Eraserhead” obserwujemy motyw nienasyconego pożądania, prezentowany przez postać atrakcyjnej, niemal „dzikiej” sąsiadki Henry’ego, z którą bohater nawiązuje romans, a także przez matkę Mary próbującej uwieść chłopaka. Ważniejszy okazuje się jednak wątek swoistej obsesji seksu – Lynch wyraźnie manifestuje tu społeczny lęk przed konsekwencją stosunku, jaką może być nieplanowana ciąża. Największym tego wyrazem pozostaje wspomniana postać kobiety z odrealnionych wizji Henry’ego. Sekretna tancerka mieszka za jego kaloryferem, a podczas występu i wykonania piosenki „In Heaven” radośnie rozdeptuje spadające na nią plemniki.