Ida Lupino – na przekór patriarchatowi

Ida Lupino

W zdominowanym przez mężczyzn przemyśle filmowym była jedyną kobietą-reżyserką tworzącą filmy w Ameryce lat 50. XX wieku. Ida Lupino – wybitna aktorka i pionierka kina niezależnego, która w swoich dziełach podejmowała tematy trudne i, jak na tamte lata, kontrowersyjne: bigamii, gwałtu czy nieślubnego macierzyństwa.

Ida Lupino – kontynuatorka rodzinnej tradycji

Kariera artystyczna była jej pisana od narodzin. Urodzona 4 lutego 1918 roku w Londynie Ida Lupino pochodziła z rodziny o scenicznych korzeniach. Jej przodkowie zasilali szeregi brytyjskich teatrów, począwszy od XVII wieku, specjalizowali się w tańcu, śpiewie, akrobatyce, pantomimie i widowiskach lalkowych. Ojciec przyszłej gwiazdy, Stanley Lupino, również spełniał się scenicznie – był cenionym komikiem o nietuzinkowych zdolnościach wokalno-tanecznych oraz pisarskich. To on marzył, aby jego córka została aktorką. I sukcesywnie dążył do tego, by dziewczynka spełniła jego wizję…

Ida Lupino nigdy jednak nie podzielała entuzjazmu ojca w kwestii swojej przyszłej kariery. Jako córka ambitnych aktorów już od najmłodszych lat występowała na scenie. Sama marzyła o zostaniu pisarką. Nie chciała jednak zawieść ojca – wbrew własnym marzeniom i pod presją kontynuowania rodzinnych tradycji, podjęła profesjonalną naukę aktorstwa na Royal Academy of Dramatic Art. Lupino występowała zarówno na scenach teatrów, jak i wielkim ekranie. Po raz pierwszy pojawiła się w filmie jako czternastolatka, zdobywając rolę, o którą ubiegała się także jej matka. Wkrótce okrzyknięto ją „angielską Jean Harlow”, również przez wzgląd na jej blond włosy.

Ida Lupino biografia

Ida Lupino i Humphrey Bogart – film High Sierra

Ida Lupino – filigranowa Angielka, która podbiła Hollywood

W 1933 roku Ida Lupino wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie podpisała swój pierwszy kontrakt. Skoro miała grać wbrew własnym marzeniom, pragnęła otrzymywać poważne role dramatyczne. W Fabryce Snów obiecywano jej, że zostanie drugą Bette Davis. W obliczu mało interesujących ofert filmowych Lupino szybko przekonała się, że ów status jest nieosiągalny. Później miała w zwyczaju nazywać samą siebie „wersją Bette Davis dla ubogich”, co umacniał fakt otrzymywania ról po wcześniejszym odrzuceniu przez bardziej cenioną koleżankę po fachu.

Pod koniec lat 30. w karierze Idy Lupino nastąpił przełom – po występie w obrazie Williama A. Wellmana „Światło, które zgasło” (1939) w końcu doceniono jej niewątpliwy talent dramatyczny. Z kolei w czwartej dekadzie ubiegłego wieku wytwórnia Warner Bros. dostrzegła potencjał Lupino do kreacji kobiety fatalnej. Jako niebezpieczna femme fatale pojawiła się m.in. u boku ikony kina noir Humphreya Bogarta w dziełach „Nocna wyprawa” (1940) i „High Sierra” (1941) – obu w reżyserii Raoula Walsha.

Choć filmowa kariera Idy Lupino nabrała tempa, a ona sama stała się niekwestionowaną gwiazdą amerykańskiego kina lat 40., poza kadrem wciąż nie mogła przekonać się do aktorstwa. Nie chciała do końca życia realizować marzeń własnego ojca. Ku zdziwieniu wszystkich mocarzy z Fabryki Snów Lupino postanowiła spróbować swoich sił w reżyserii. Była to decyzja przełomowa i symboliczna, ze względu na fakt, że w tamtym czasie w Hollywood żadna kobieta nie zajmowała się tą profesją. W rządzonym przez mężczyzn świecie Ida Lupino stała się jedyną kobietą-reżyserką, tworzącą w Ameryce lat 50.

Lupino Ida

Lupino w filmie Nocna wyprawa

Ida Lupino po drugiej stronie kamery

Ida Lupino żartowała, że jako aktorka często nudziła się na planie filmowym. Dłużący się czas między kolejnymi ujęciami wykorzystywała na przyglądanie się pracy producentów i reżysera od kulis. Dzięki temu nauczyła się podstawowych zasad tworzenia filmów, dowiedziała się sporo o montażu i produkcji. To wszystko okazało się niezwykle przydatne w 1948, kiedy wraz z drugim mężem Collierem Youngiem założyła wytwórnię The Filmakers. Wspólnie zamierzali realizować niskobudżetowe, ale ukierunkowane na realizm i problematykę społeczną produkcje, wpasowujące się w nurt kina niezależnego. Ida Lupino wciąż grała pod okiem innych twórców filmowych, jednak to zawód reżyserski dawał jej wolność i najbardziej intymną formę artystycznego spełnienia.

W latach 1949-1953 Ida Lupino wyreżyserowała sześć filmów, w których przeplatała wątki autobiograficzne, a także wskazywała na nurtującą ją samą, uniwersalną problematykę oraz codzienne bolączki zwykłych ludzi. W „Pokonać lęk” (1949) przedstawione zostają zatem dramatyczne losy początkującej tancerki, której obiecująca kariera staje pod znakiem zapytania, gdy zapada na polio. Z kolei „Niechciane” (1949) ilustrują tragedię młodej Sally uwiedzionej przez wędrownego muzyka, z którym zachodzi w nieplanowaną ciążę. W kontekście obowiązującego w tamtym czasie w Ameryce Kodeksu Haysa, który znacząco ograniczał filmowców i zabraniał przedstawiania na wielkim ekranie kontrowersyjnych treści, film Lupino był wielce śmiałym posunięciem.

Ida Lupino reżyserka

Ida Lupino – kobieta, która nie bała się mężczyzn

Zaledwie rok później Ida Lupino ponownie oburzyła hollywoodzkich cenzorów, wykazując się niezwykłą odwagą i nowatorskim jak na tamte lata tematem ukazanym w dziele „Zniewaga” (1950). Autorski film Lupino to historia cieszącej się życiem i planującej ślub Ann, która pewnego wieczoru pada ofiarą gwałtu. Tragiczne wydarzenie zmienia dotychczasowe życie skrzywdzonej i doprowadza ją do załamania nerwowego. Ida Lupino w „Zniewadze” z powagą i po mistrzowsku prowadzi opowieść o skrzywdzonej kobiecie, wnikliwie studiując wpływ doświadczonej tragedii na jej psychikę, ale również społeczny paradoks, w którym ofiara, a nie sprawca, spotyka się z szykanowaniem i wykluczeniem.

W kolejnych latach Ida Lupino stworzyła dramaty „Wygrać siebie” (1951) i „Bigamista” (1953), a także pierwszy w historii film noir wyreżyserowany przez kobietę – „Autostopowicz” (1953). Podejmowała w nich tak kluczowe społecznie, a zarazem odważne tematy jak seksualność, bigamia, skomplikowane relacje rodzicielskie czy ludzkie frustracje i trud w spełnianiu własnych marzeń. Od 1955 roku Lupino rozwijała natomiast swój reżyserski talent w produkcjach telewizyjnych. Na ekrany jako samodzielna reżyserka powróciła w 1966 roku komedią „The Trouble with Angels”.

Twórczość Idy Lupino wykraczała swoją aktualnością poza ograniczony cenzurą i niesprzyjający kobietom czas, w jakim przyszło jej żyć. Obecnie kino Lupino cieszy się ponownym zainteresowaniem widzów i krytyków doceniających niekonwencjonalność eksploatowanych przez reżyserkę ważnych społecznie tematów.

Wybitna aktorka i reżyserka odeszła 3 sierpnia 1995 roku.

Źródła:

M. Barson, „Ida Lupino”, Encyclopedia Britannica, <https://www.britannica.com/biography/Ida-Lupino> (dostęp: 14.12.2021).

W. Donati, „Ida Lupino: A Biography”, University Press of Kentucky, 1996.