James Cagney – legenda amerykańskiego kina

James Cagney

James Cagney w trwającej pół wieku karierze stworzył szereg legendarnych kreacji. Był uosobieniem twardego gangstera i naznaczonego trudnym dzieciństwem antybohatera. Odgrywał typy charyzmatyczne i fascynujące, a także roztańczone postaci filmów muzycznych. Jego wkład w rozwój amerykańskiej kinematografii jest nieoceniony – to on wyznaczał nowe trendy w kreowaniu filmowych bohaterów i wypowiadał pamiętne kwestie, wciąż cytowane przez współczesnych kinomanów. Dziś uznawany jest za jednego z najwybitniejszych aktorów w dziejach X Muzy.

„Cellar door Cagney”

Pod koniec XIX wieku dzielnica Lower East Side w Nowym Jorku była miejscem nędzy i szerzącej się przestępczości. Dolny Manhattan stał się jedną z najgęściej zaludnionych okolic w mieście, co było skutkiem masowego przybywania do Ameryki ludności z Europy Wschodniej (w tym głównie narodowości żydowskiej). To właśnie tam 17 lipca 1899 roku przyszedł na świat James Francis Cagney Jr., jako drugi z siedmiorga potomków Carolyn i Jamesa Francisa Cagneya. Sr. Jimmy miał irlandzkie korzenie. Był chorowitym dzieckiem, a taki stan rzeczy przypisywał w przyszłości ubóstwu, w jakim żyła jego rodzina.

Klan Cagneyów był jednak niezwykle muzykalny – w ich domu ciągle ktoś przygrywał na pianinie, a sam James od wczesnych lat śpiewał i rozwijał swe zdolności taneczne. Wkrótce Jimmy nauczył się stepować i zdobył pseudonim „cellar door Cagney”. Przydomek zawdzięczał własnym zwyczajom tańczenia na ukośnych drzwiach od piwnic. Jego wielką pasją był sport – trenował lekkoatletykę, baseball i amatorski boks. Życie w niebezpiecznej okolicy nauczyło go także praw rządzących ulicą – młody James Cagney wielokrotnie uczestniczył w bójkach, często stając w obronie swego rodzeństwa.

Cagney James - Sinner's Holiday

James Cagney – Sinner’s Holiday

James Cagney – gwiazda estrady

W 1918 roku ojciec Jimmy’ego zmarł po zakażeniu wirusem hiszpanki. Aby pomóc matce w utrzymaniu rodziny, Cagney podejmował się najróżniejszych zawodów – pracował m.in. jako portier, pracownik biblioteki czy chłopiec na posyłki. Wkrótce zainteresowała go scena. Początkowo występował w przedstawieniach wspólnie z bratem Harrym. W sztuce Every Sailor otrzymał zaś angaż członka chóru i zagrał żołnierza przebranego za kobietę. Od początku wykazywał się wielką determinacją oraz nadzwyczajną pracowitością, słynąc z niemal fotograficznej pamięci, a także lekkości i płynności ruchów tanecznych.

W latach 20. ubiegłego stulecia James Cagney stał się gwiazdą wodewilu i szanowanym artystą na deskach Broadwayu. To właśnie wtedy poznał również początkującą aktorkę i partnerkę sceniczną Frances Vernon, którą poślubił w 1922 roku. Para pozostawała w związku małżeńskim aż do śmierci Jimmy’ego, adoptowała także dwójkę dzieci – córkę Cathleen i syna Jamesa Francisa Cagneya III.

Po odniesionych sukcesach w sztukach Pitter Patter czy Outside Looking In James Cagney otworzył własną szkołę tańca. Jako innowacyjny nauczyciel cieszył się poważaniem w środowisku, dzięki czemu wkrótce zaoferowano mu stworzenie choreografii do musicalu Grand Street Follies 1928, w którym sam również zagrał. Na wielkim ekranie zadebiutował natomiast w 1930 roku filmem Sinners’ Holiday na podstawie sztuki Penny Arcade. Prawa do broadwayowskiego przedstawienia zakupił Al Jolson, który – ze względu na fakt, że Cagney odgrywał główną rolę w wersji scenicznej – sprzedając je wytwórni Warner Bros. zastrzegł w kontrakcie angaż Jimmy’ego.

James Cagney Wróg publiczny numer 1

James Cagney – Wróg publiczny numer 1

Charyzmatyczny antybohater filmów gangsterskich

Filmowy debiut Jamesa Cagneya zebrał pozytywne recenzje krytyków. Aktor podpisał umowę ze studiem Warnera, które wkrótce odkryło jego potencjał do ról stanowczych i bezwzględnych postaci z filmów kryminalnych. Punktem przełomowym w jego karierze okazał się natomiast występ we Wrogu publicznym nr 1 (1931) Williama A. Wellmana. W tym klasycznym obrazie gangsterskim Cagney stworzył wyśmienity portret pozbawionego skrupułów, twardego mafiosa, demonstrującego brutalny stosunek do kobiet. W jednej ze scen Wroga publicznego odgrywany przez Jimmy’ego Tom Powers rozpryskuje na twarzy swej partnerki grejpfruta, co zdaniem wielu historyków kina na zawsze przeformułowało ekranowy typ męskiego bohatera. Ujęcie z grejpfrutem przeszło do historii, a sam James Cagney stał się wschodzącą gwiazdą Hollywood.

Rosnąca popularność kina gangsterskiego, czarująca aparycja i niebywała charyzma Cagneya spowodowały, że artysta stał się jednym z najczęściej obsadzanych aktorów w filmach tego gatunku [Zob. Stare filmy gangsterskie…]. Jimmy zagrał m.in. w produkcji Łatwe pieniądze (1931) u boku innej legendy nurtu, Edwarda G. Robinsona. Do jego najwybitniejszych kreacji w karierze należą też antybohaterowie z dzieł Aniołowie o brudnych twarzach (1938) i Burzliwe lata dwudzieste (1939).

Postaci portretowane przez Jamesa Cagneya w filmach gangsterskich wyróżniała dynamika i wybuchowy temperament, pewna pyszałkowatość, a także niesłabnąca energia. Tym, co różniło jednak aktora od pozostałych gwiazd gatunku (Paula Muniego, Edwarda G. Robinsona), było psychologiczne pogłębienie bohaterów i niejednoznaczne osadzenie postaci w granicach moralnych.

Antybohaterowie Jamesa Cagneya byli często naznaczeni trudnym dzieciństwem, ciężkimi doświadczeniami w etapie dorastania czy krytyczną sytuacją finansową wynikającą z zachodzących w kraju przemian gospodarczych – zwyczajnie zdobywali sympatię widzów, mimo dokonywanych zbrodni i łamanego prawa. Kreacje te pod twardym wizerunkiem gangstera skrywały pewną dozę młodzieńczości i wrażliwości. Tak było zarówno wypadku Rocky’ego Sullivana z filmu Aniołowie o brudnych twarzach, jak i Eddiego Bartletta z Burzliwych lat dwudziestych. Z czasem aktor przełamywał własny wizerunek z produkcji kryminalnych, wcielając się np. we współpracującego z FBI Jamesa Davisa z filmu Agenci policji śledczej (1935).

James Cagney filmy Aniołowie o brudnych twarzach

James Cagney Aniołowie o brudnych twarzach

„Moja mama ci dziękuje. Mój ojciec ci dziękuje. Moja siostra ci dziękuje. I ja ci dziękuję” – Yankee Doodle Dandy

Wciąż pamiętano o jego wielkich zdolnościach tanecznych. James Cagney mógł je zaprezentować m.in. u boku Loretty Young w filmie Taxi! (1932) czy Joan Blondell w uznanym musicalu Nocne motyle (1933). Jednocześnie tworzył udane kreacje komediowe w Nadchodzi Navy (1934) czy W.Z. 6 nie wylądował (1936). W tym ostatnim obrazie spotkał się po raz kolejny na wielkim ekranie z Patem O’Brienem – bliskim przyjacielem, którego poznał jeszcze podczas występów na Broadwayu. Aktorzy zagrali wspólnie w dziewięciu filmach (najsłynniejszym z nich byli Aniołowie o brudnych twarzach), a ich fascynującą relację przerwała dopiero śmierć O’Briena w 1983 roku.

Jednym z największych sukcesów w karierze Jamesa Cagneya okazał się biograficzny musical Yankee Doodle Dandy (1942) przedstawiający koleje losów artysty estradowego, kompozytora i dramaturga – George’a M. Cohana, autora słynnych utworów Over There czy Mary Is a Grand Old Name. James Cagney miał wiele wspólnego z portretowaną postacią artysty – obaj kochali scenę, wykazywali się wielką pracowitością, ambicją i energią, wciąż poszukując nowych wyzwań. Cagney stał się Georgem M. Cohanem. W tym imponującym i patriotycznym widowisku Michaela Curtiza Jimmy ujmuje swym wielkim talentem aktorskim i tanecznym, tworząc tym razem wizerunek pełen ciepła, optymizmu i lekkości ducha. Jego fenomenalne wcielenie zostało nagrodzone statuetką Oscara. James Cagney uznawał rolę w musicalu Yanke Doodle Dandy za swoją ulubioną.

Powrót gangstera

Po sukcesie musicalu Curtiza James Cagney stał się jedną z najpopularniejszych gwiazd Fabryki Snów. Przez cały czas borykał się jednak z konfliktem ze studiem Warnera – aktor „rozstawał się” i „schodził” z wytwórnią, a problemy związane z ich umową często znajdywały przedłużenie na sali sądowej. Zniechęcony i zmęczony całą tą sytuacją Cagney postanowił spróbować własnych sił w produkcji filmowej i w 1942 roku wraz z bratem Williamem utworzył Cagney Productions, które zrealizowało m.in. obraz Johnny Włóczęga (1943). Z czasem firma popadła w ogromne długi, a jej kolejne produkcje okazywały się finansowymi porażkami. Ostatecznie Cagney Productions stało się częścią Warner Bros., w którego szeregi powrócił także sam aktor.

James Cagney Burzliwe lata dwudzieste

James Cagney – Burzliwe lata dwudzieste

W 1949 roku James Cagney ponownie wcielił się w legendarny wizerunek gangstera, kreując postać Arthura „Cody’ego” Jarretta z dzieła Raoula Walsha Biały żar. Tym razem jego stojąca na ścieżce bezprawia postać nie nosiła znamion tragizmu. Cody to figura owładnięta obsesją i uwikłana w klasyczny przykład konfliktu edypalnego. Jego wyrachowanie i zbrodnicza działalność kontrastują z relacją z ukochaną matką, przy której mężczyzna staje się potulnym chłopcem. Dzięki wybuchowej postaci Jarretta James Cagney ponownie znalazł się na szczycie.

„Nikt w filmach nie umierał lepszą śmiercią niż Cagney”– pisze Kim Newman. W Białym żarze doprowadzony na skraj szaleństwa Cody wypowiada na chwilę przed śmiercią „Udało się mamo! Jestem na szczycie!”, po czym ginie w spektakularnym wybuchu. W Burzliwych latach dwudziestych umiera na schodach kościoła, trzymany przez Panamę na wzór piety, przez co scena urasta do rangi symbolu. We Wrogu publicznym jego „zmumifikowane” ciało zostaje niespodziewanie dostarczone pod dom rodzinny. Jednak to scena śmierci Rocky’ego Sullivana w Aniołach o brudnych twarzach należy do tych najwybitniejszych. Prowadzony na egzekucję gangster prawie do końca zachowuje zimną krew, dumę i odwagę. Prawie, ponieważ w ostatniej chwili groza śmierci (a być może również prośba jego przyjaciela-księdza) doprowadzają do złamania jego postawy i błagalnych próśb o litość. Krzyk Rocky’ego rozbrzmiewa w uszach odbiorców jeszcze na długo po zakończonym seansie…

W latach 50. XX wieku James Cagney wciąż występował w imponującej ilości filmów. Na szczególną uwagę zasługują dramat Raoula Walsha Lew jest na ulicach (1953), nagrodzony Oscarem musical Charlesa Vidora Kochaj albo odejdź (1955), gdzie Jimmy wystąpił razem z Doris Day oraz film biograficzny Człowiek o tysiącu twarzy (1957), w którym Cagney wcielił się w legendę kina niemego i jednego z najwybitniejszych aktorów wczesnego kina – Lona Chaneya.

W 1961 roku odbyła się premiera komedii Billy’ego Wildera Raz, dwa, trzy, po której James Cagney zadecydował wycofać się z przemysłu filmowego. Odrzucił wiele ważnych dla historii kinematografii ról, m.in. w My Fair Lady czy Ojcu chrzestnym II. Na wielki ekran powrócił tylko raz, tworząc ostatnią kreację w dramacie Milosa Formana Ragtime, gdzie wystąpił jako komisarz nowojorskiej policji, Rhinelander Waldo.

Cagney - Yankey Doodle Dande

James Cagney – Yankey Doodle Dandy

Legendarny James Cagney

James Cagney to jeden z największych talentów w dziejach amerykańskiego kina i wielka gwiazda Fabryki Snów. W życiu prywatnym artysta jednak stanowczo odbiegał od typowego wizerunku hollywoodzkiego gwiazdora – jego wielką pasją było rolnictwo. Aktor spędzał wolny czas na zakupionych farmach, gdzie uprawiał ziemię i hodował konie. Jeździectwo było jego kolejnym hobby, podobnie jak żeglowanie i malarstwo. Na początku lat 70. jego stan zdrowia zaczął się pogarszać – u Jimmy’ego zdiagnozowano cukrzycę.

Legendarny James Cagney odszedł 30 marca 1986 roku. Przyczyną śmierci artysty był atak serca. Wieloletni przyjaciel aktora i ówczesny prezydent USA, Ronald Reagan, pożegnał go wzruszającymi słowami: „Ameryka straciła jednego z jej najlepszych artystów. Jimmy tryskał na naszych ekranach energią i talentem, którego nigdy wcześniej nie widziałem i nigdy nie zobaczę ponownie”. Amerykański Instytut Filmowy umieścił Jamesa Cagneya na 8. miejscu listy najwybitniejszych aktorów wszech czasów.

Literatura:

J. McCabe, Cagney, Alfred A. Knopf Inc., New York 1997.

J. Cagney, Cagney by Cagney, Doubleday, New York 1976.

C. Fujiwara, The Little Black Book: Movies, Cassell Illustrated, London 2007.