James Stewart – amerykański weteran z Fabryki Snów

Jimmy Stewart

James Stewart, 1944 r., U.S. Air Force

James Stewart – legenda Złotej Ery Hollywood, uznany weteran II wojny światowej i wojny w Wietnamie, generał brygady w US Air Force – w trwającej blisko pół wieku karierze wystąpił w ponad 90 filmach i produkcjach telewizyjnych, stając się jednym z najbardziej wpływowych aktorów w historii. W 1999 roku Amerykański Instytut Filmowy umieścił Jimmy’ego Stewarta na trzecim miejscu listy najlepszych aktorów w dziejach kina – za Humphreyem Bogartem i Carym Grantem.

Marzyciel

James Maitland Stewart przyszedł na świat 20 maja 1908 roku w Indianie w stanie Pensylwania w rodzinie o szkockich korzeniach. Został wychowany w wierze prezbiteriańskiej. Jego ojciec – Alexander Maitland Stewart – był właścicielem rodzinnego sklepu z narzędziami, natomiast matka, Elisabeth Ruth, pianistką, która zaszczepiła pasję do tego instrumentu w młodym Jimmym. Ten talent Stewarta wykorzystano w filmie Anatomia morderstwa, dramacie sądowym, gdzie w poszczególnych scenach na pianinie gra sam aktor. Odziedziczone po matce zdolności muzyczne, skłoniły również młodego Stewarta do nauki gry na akordeonie, który później towarzyszył mu przy pierwszych, scenicznych występach.

Jimmy był nieśmiałym dzieckiem – po szkole zaszywał się w piwnicy, gdzie sklejał modele samolotów i rozwijał swoje zdolności z chemii. Interesował go też rysunek. Przyszły aktor ukończył na Uniwersytecie Princeton studia architektoniczne, jednak to teatr i filmowy świat zdobyły jego serce. Już w czasie studiów dołączył do koła teatralnego, a także muzycznych klubów, w tym Princeton Triangle Club. Rozpoczynając od ról na Broadwayu, a skończywszy na Hollywood, Stewart wykazywał się oddaniem i pracowitością przy tworzeniu filmu, okazując przy tym ogromny szacunek względem widowni – mawiał: „Nigdy nie traktuj swoich odbiorców jak klientów, lecz zawsze jak partnerów”.

James Stewart filmy - Anatomia morderstwa

James Stewart – Anatomia morderstwa

Już na samym początku kariery aktora można było zauważyć jego naturalny styl gry. James Stewart dał się poznać jako człowiek o wielkich pokładach wrażliwości, podchodzący do swej pracy w sposób emocjonalny. Na wielkich ekranach stworzył typowy wizerunek everymana, z którym mogli utożsamiać się wszyscy. Jimmy grywał idealistów oddanych wyższej sprawie, dżentelmenów, czcigodnych kowbojów, a czasem zwyczajnych, poczciwych facetów. Jego postacie cechowały spryt i empatia, a niekiedy cynizm czy ironiczny błysk w oku. Grał całym sobą, słynąc z krótkiego „momentu zawieszenia” na chwilę przed kulminacją przedstawianej emocji.

Czynny patriotyzm Jamesa Stewarta

Jimmy od dzieciństwa marzył o zostaniu pilotem, co w przyszłości wywarło wpływ na podjęcie decyzji o zaciągnięciu się do Korpusu Powietrznego Armii Stanów Zjednoczonych w 1941 roku. Jako dowódca 703 Dywizjonu Bombowego brał udział w nalocie na Schweinfurt (1943), a w 1944 roku zdobył wiele odznaczeń, w tym Medal Lotniczy z trzema liśćmi dębowymi.

W tym samym roku został szefem sztabu 2 Skrzydła Bombowego, natomiast pod koniec wojny awansował do stopnia pułkownika. Po zakończeniu II wojny światowej aktor pozostawał w rezerwie USAF, doczekując się w 1959 stopnia generała brygady. W latach 60. ubiegłego wieku brał natomiast udział w wojnie w Wietnamie, w czasie najcięższego okresu starć II wojny indochińskiej. Stewart odszedł z USAF w 1968 roku, a po jego śmierci prezydent Ronald Reagan awansował go do rangi generała dywizji. James Stewart do dziś pozostaje najwyżej odznaczonym hollywoodzkim aktorem w historii konfliktów zbrojnych.

Efektowna kariera Jimmy’ego

Latem 1932 roku James Stewart przeprowadził się z Princeton do Nowego Jorku. Początki jego aktorskiej kariery sięgają scen teatralnych, na których zaczynał od… prac porządkowych. Bywał też asystentem scenografa czy dozorcą, a wkrótce otrzymywał pierwsze propozycje występów jako aktor dalszego planu. Na wielkim ekranie debiutował skromną rolą w krótkometrażowej produkcji Art Trouble (1934).

James Stewart biografia

James Stewart i Jean Harlow – Żona czy sekretarka

Kolejny rok przyniósł pełnometrażowy debiut w dramacie kryminalnym Morderca, z główną rolą Spencera Tracy. Rozgłos przyniosły mu udane pod względem komercyjnym produkcje z 1936 roku – Nex Time We Love z Margaret Sullavan i Żona czy sekretarka z Jean Harlow. Porażką okazał się natomiast występ w musicalu Urodzona do tańca (1936), który przyniósł niepochlebne oceny krytyków.

W okresie przedwojennym James Stewart wcielał się głównie w budzących sympatię i zaufanie bohaterów komedii romantycznych. Przełomowym okazał się dla niego 1938 rok, po którym to zerwał z łatką drugoplanowego artysty. Wówczas zagrał w parze z Ginger Rogers w Blond niebezpieczeństwie George’a Stevensa, a także w odznaczonym dwoma Oscarami Cieszmy się życiem Franka Capry. W tym ostatnim towarzyszyła mu Jean Arthur, z którą wkrótce ponownie spotkał się na planie dzieła Capry zatytułowanego Pan Smith jedzie do Waszyngtonu (1939).

To jedna z najważniejszych i najlepszych ról w filmografii Stewarta. Zagrał tam młodego senatora-idealistę, demaskującego mroczne oblicze polityki, korupcję i nadużycia ze strony rządzących. Porywająca i arcywybitna kreacja Jeffersona Smitha zapewniła mu pierwszą nominację do Nagród Akademii. Po raz kolejny James Stewart współpracował z Frankiem Caprą przy okazji obrazu To wspaniałe życie (1946), utrzymanego w klimacie świąt Bożego Narodzenia. Przesłanie kultowego filmu opiera się na afirmacji życia, niezależnie od trudności losu i codziennych zmartwień. Aktora nominowano do Oscara.

James Stewart To wspaniałe życie

James Stewart – To wspaniałe życie

W 1940 roku Stewart zagrał w komedii, uznawanej za jedną z najwybitniejszych pozycji w historii amerykańskiego kina. Mowa o Filadelfijskiej opowieści George’a Cukora, z Katharine Hepburn i Carym Grantem w rolach głównych. Rola natrętnego dziennikarza starającego się o serce egocentrycznej Tracy przyniosła Stewartowi statuetkę Oscara, którą postanowił podarować ojcu. Alexander Stewart odradzał bowiem synowi podążanie ścieżką artystyczną, licząc, że wróci w rodzinne strony i przejmie pokoleniowy biznes. Na szczęście Jimmy nigdy nie wiązał swej przyszłości z prowadzeniem sklepu ojca. X Muza wiele zawdzięcza tej decyzji.

„James Stewart ewaluował od naiwnego, małomiasteczkowego i populistycznego bohatera komedii Franka Capry z lat 30., poprzez gorzkiego, pełnego lęku, obsesyjnego na punkcie zemsty kowboja w westernach Anthony’ego Manna z lat 50., aż do niespokojnego podglądacza i fetyszysty seksualnego w dreszczowcach Alfreda Hitchcocka z lat 50.” – John Belton

Aktor Hitchcocka

Po zakończeniu II wojny światowej zmienił się charakter ról granych przez Jamesa Stewarta. Aktor zaczął być angażowany do dreszczowców i westernów, rozpoczynając tym samym współpracę z takimi reżyserami jak Alfred Hitchcock czy Anthony Mann. Wkrótce Jimmy stał się ulubionym aktorem mistrza suspensu, obok Cary’ego Granta. Hitchcock doceniał jego profesjonalizm, oddanie przy tworzeniu filmu, a także spontaniczność gry. Pierwszym efektem ich współpracy był eksperymentalny Sznur (1948), w którym Stewart zagrał inteligentnego wykładowcę, demaskującego zbrodnię dawnych uczniów.

James Stewart Okno na podwórze

James Stewart i Grace Kelly – Okno na podwórze

Do ich spotkania na planie filmowym doszło ponownie przy okazji jednego z największych artystycznych osiągnięć Hitcha – Okna na podwórze (1954). Jimmy zagrał w nim niezapomnianego fotografa uwięzionego w domu z powodu złamanej nogi, który to wkrótce zaczyna podglądać swych sąsiadów, podejrzewając jednego z nich o morderstwo żony. Partnerowała mu olśniewająca Grace Kelly. W 1956 roku premierę miała natomiast druga wersja Człowieka, który wiedział za dużo, gdzie odgrywany przez Jamesa Stewarta bohater zostaje wplątany w aferę szpiegowską doprowadzającą do porwania jego syna. Żonę mężczyzny zagrała Doris Day, wykonująca słynny utwór Que sera, sera.

Zwieńczeniem współpracy Jamesa Stewarta z Alfredem Hitchcockiem był najwybitniejszy film reżysera, Zawrót głowy (1958). Jimmy stworzył w nim fantastyczny portret detektywa cierpiącego na lęk wysokości, który z czasem popada w obłęd przez obsesyjną miłość do utraconej kochanki. Jego ekranową partnerką była piękna Kim Novak.

Współpraca z Anthonym Mannem

James Stewart zasłynął również z barwnej współpracy z Anthonym Mannem, dając prawdziwy popis swego aktorstwa w słynnych westernach, zawierających wiele elementów psychologicznych. Bohaterów Jimmy’ego z klasyków, których akcja rozgrywa się na Dzikim Zachodzie, cechowały honor, determinacja, wierność własnym zasadom, a także wprowadzona po raz pierwszy do jego stylu gry pewna „dzikość”, surowość. Najważniejsze dzieła w jego filmografii, powstałe pod okiem Anthony’ego Manna, to przede wszystkim Winchester ’73 (1950), Zakole rzeki (1952) i Naga ostroga (1953).

Filmowa współpraca tej dwójki artystów nie kończy się jednak na trzech tytułach. James Stewart zagrał w jeszcze pięciu produkcjach Manna, a były to westerny Daleki kraj (1954) i Mściciel z Laramie (1955), film przygodowy Zatoka sztormów (1953), biograficzny musical Historia Glenna Millera oraz dramat Dowództwo lotnictwa strategicznego (1955).

James Stewart western - Zakole rzeki

James Stewart – western Zakole rzeki

Jimmy Stewart – legenda wielkiego ekranu

Filmografię Jamesa Stewarta cechuje niezwykła różnorodność. Aktor tworzył fantastyczne kreacje zarówno w komediach romantycznych, filmach przygodowych i westernach, jak i dreszczowcach oraz dramatach. „Lżejsze” produkcje z Jimmym w roli głównej to m.in. Czarna magia na Manhattanie (1958), przy której ponownie zagrał w parze z Kim Novak, a także przezabawny Mr. Hobbs na urlopie (1962) z Maureen O’Harą. W komedii o elementach fantasy Harvey (1950) oraz głośnym dramacie sądowym Otto Premingera Anatomia morderstwa (1959), James Stewart stworzył natomiast jedne z najlepszych kreacji, za które zasłużenie został odznaczony kolejnymi nominacjami do Nagród Akademii.

W 1962 roku premierę miały dwa klasyczne westerny Johna Forda – Człowiek, który zabił Libert Valance’a, w którym Stewart spotkał się z legendą gatunku, Johnem Waynem, oraz nagrodzony trzema Oscarami Jak zdobyto Dziki Zachód?. W tym ostatnim wystąpili również Gregory Peck i Henry Fonda – wieloletni przyjaciel Jamesa Stewarta, których bliska więź trwała niemal pół wieku. Do udanych występów należą także Shenandoah (1965) i Błędne koło (1971) Andrew V. McLaglena, Klub Towarzyski Cheyenne (1970) w reżyserii Gene’a Kelly’ego oraz Rewolwerowiec (1976) Dona Siegela.

W latach 70. i 80. Jimmy angażował się głównie do produkcji telewizyjnych. Wielkim sukcesem okazał się serial kryminalny Hawkins (1973-1974), za który aktor otrzymał jedyny Złoty Glob w karierze. Z wielkim ekranem James Stewart pożegnał się rolą starego człowieka w japońskim dramacie Zielony horyzont (1980). W 1985 roku niezastąpiony Jimmy Stewart odebrał z rąk Cary’ego Granta honorowego Oscara za całokształt twórczości.

 

Gloria Hatrick McLean i James Stewart

James Stewart z żoną Glorią, 1949 r., fot. “Los Angeles Times”

Człowiek przez wielkie „C”

Poza zasługami dla ojczyzny i niezwykłymi kreacjami aktorskimi Stewart zasłynął z trwającego blisko pół wieku małżeństwa z Glorią McLean, będąc troskliwym ojcem dla czwórki ich dzieci. Związek trwał aż do śmierci Glorii w 1994 roku. Według relacji przyjaciół aktora, odejście ukochanej żony miało odebrać mu dalszą chęć życia. Z całą pewnością bolesna strata przyczyniła się do wycofania Jamesa Stewarta z życia publicznego.

Najlepszym przyjacielem artysty pozostawał Henry Fonda, którego poznał już na początku lat 30. Jimmy był także w bliskiej relacji z Garym Cooperem. W jego imieniu odebrał Oscara za całokształt twórczości, gdy zmagający się z rakiem Coop nie był w stanie pojawić się na gali rozdania nagród osobiście.

Jimmy był filantropem – wspierał finansowo miasto swego dzieciństwa i angażował się w zbiórkę funduszy dla rannych żołnierzy w Wietnamie organizowanej przez Amerykański Czerwony Krzyż. Nie pozostawał też obojętny na kwestie polityczne – zasłynął ze swego wieloletniego poparcia dla Partii Republikańskiej. Budzącą kontrowersje kwestią pozostaje natomiast jego wspieranie Komisji ds. Działalności Antyamerykańskiej i dochodzenia w sprawie komunistycznych powiązań wśród filmowców. W życiu prywatnym James Stewart był typem introwertyka. Znajomi i rodzina zapamiętali go jako człowieka o dobrym sercu, oddanego najbliższym i pełnego godności dla ludzkiego życia.

James Stewart odszedł 2 lipca 1997 roku w Beverly Hills w otoczeniu swoich dzieci. Zapytany w jednym z wywiadów, jak chciałby zostać zapamiętany, Jimmy odpowiedział: „Jako ktoś, kto wierzył w ciężką pracę i miłość do kraju, miłość do rodziny i miłość do społeczeństwa”. Do dziś pozostaje jednym z największych talentów w historii X Muzy.

Literatura:

C. Fujiwara, The Little Black Book: Movies: Over A Century of the Greatest Films, Stars, Scenes, Speeches and Events that Rocked the Movie World, Cassell Illustrated, London 2007.

J. Belton, American Cinema/ American Culture, McGraw-Hill, 1994.