Krzysztof Kieślowski – filmowiec z papierosem w dłoni

Krzysztof Kieślowski

Krzysztof Kieślowski – film “I’m So – So” K. Wierzbickiego

Krzysztof Kieślowski zaliczany jest dziś do kanonu polskich reżyserów. Jego twórczość wyrosła z filmów dokumentalnych, które twórca od początku udoskonalał nowatorskimi alegoriami. Reżyser zasłynął z niezwykłej dbałości o najmniejsze szczegóły w czasie pracy na planie, często doprowadzając aktorów i ekipę do całkowitej utraty sił. Do historii przeszedł jego wizerunek z planu w towarzystwie nieodłącznego kubka kawy i papierosa w dłoni.

Krzysztof Kieślowski urodził się 27 czerwca 1941 roku w Warszawie. Jego matka Barbara była urzędniczką pochodzącą z Bydgoszczy, natomiast ojciec Roman inżynierem budownictwa. W młodości przyszły reżyser cierpiał na przewlekłą chorobę płuc, co wiązało się z koniecznością częstych wyjazdów sanatoryjnych. W latach 1957-1962 Kieślowski był uczniem Państwowego Liceum Techniki Teatralnej w Warszawie, a następnie studiował reżyserię filmową w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi, do której dostał się za trzecim razem. W 1967 roku (w czasie studiów) poślubił Marię Cautillo, z którą po pięciu latach małżeństwa doczekał się córki Marty.

Od filmów dokumentalnych po kino metafizyczne

W twórczości Krzysztofa Kieślowskiego przeważają uniwersalne tematy dotyczące problematyki człowieka, moralności czy ustroju politycznego. Na wielkim ekranie oddawał się on prywatnemu filozofowaniu, przekładając niekiedy własne poglądy na przekonania głównych bohaterów. Za fundamentalną kwestię kina Kieślowskiego uznaje się pytanie o naturę istoty ludzkiej – czy jest ona dobra, czy zła?

Kieślowski zadebiutował w 1966 roku etiudami Urząd i Tramwaj. Dwa lata później światło dzienne ujrzała jego praca dyplomowa Z miasta Łodzi, ukazująca codzienność mieszkańców tytułowego miasta. Na początku lat 70. ubiegłego wieku początkujący filmowiec poświęcił się głównie tworzeniu filmów dokumentalnych, kręcąc m.in. doceniane Fabrykę (1970) czy Byłem żołnierzem (1970). Jego pierwszym pełnometrażowym filmem fabularnym był Personel (1975) o losach pracującego w teatrze idealisty Romka, który wchodzi w konflikt z najbliższym otoczeniem. Film nie zyskał oczekiwanej popularności, jednak krytycy przyjęli go dość entuzjastycznie.

Kieślowski - Przypadek

K. Kieślowski, Przypadek

Rok 1977 przyniósł dwa ważne filmy dokumentalne w dorobku Kieślowskiego, były to kolejno Szpital opowiadający o pracy chirurgów w ciężkich warunkach socjalistycznej codzienności oraz Z punktu widzenia nocnego portiera – historii strażnika fabryki. Natomiast głośny Amator (1979) z Jerzym Stuhrem w roli głównej przedstawia narodziny nowej pasji do kina w Filipie, który pracuje jako zaopatrzeniowiec. Zakup amatorskiej kamery w (początkowym) celu utrwalenia dorastania córki, okazuje się być punktem zwrotnym w życiu bohatera, w którym nie brakuje również konfliktów z władzą.

Przypadek i 10 przykazań Kieślowskiego

Wśród najwybitniejszych filmów społecznych nakręconych przez Kieślowskiego mieści się zdecydowanie Przypadek (1981). Obraz powstawał podczas Karnawału Solidarności, okresie początku lat 80., w czasie, którego w filmach wskazywano nadzieję na zmianę (obalenie komuny), popierano Solidarność czy wyrażano wprost krytyczny stosunek wobec ustroju – sztandarowymi przykładami takich dzieł są Człowiek z żelaza Andrzeja Wajdy czy Przesłuchanie Ryszarda Bugajskiego. Krzysztof Kieślowski nie chciał jednak poprzez swoje filmy włączać się do wyżej wymienionego Karnawału. Wzbudzało to liczne kontrowersje wokół jego osoby, Kieślowski był jednak – wbrew domniemaniom – przeciwny komunizmowi, nie chciał przy tym jednak opowiadać się całkowicie za jego przeciwieństwem. Chciał stać „po środku”, a w tamtych czasach była to jedna z najgorszych opcji, jaką mógł wybrać.

Przypadek składa się z trzech części – może być on również rozumiany jako trzy odrębne filmy w jednym. Głównym bohaterem utworu jest Witek Długosz (Bogusław Linda), student medycyny, którego życie staje się zupełnie zależne od przypadku, jakim staje się spóźnienie na odjeżdżający pociąg. Kieślowski prezentuje w tym filmie trzy warianty życia bohatera, które są zdeterminowane doścignięciem pociągu i wyjazdem, bądź porażką i pozostaniem na miejscu. W zależności od tego przypadku, Witek wkracza na ścieżkę komunistyczno-partyjną, opozycyjno-religijną lub pozostaje neutralny.

Kieślowski filmy - Krótki film o zabijaniu

K. Kieślowski, Krótki film o zabijaniu

Postać Witka jest utożsamiana z alter ego Kieślowskiego. Film stawia pytania o najlepszą drogę jaką możemy wybrać w życiu, o to, kim jest człowiek, ponadto ilustruje wpływ otoczenia na jednostkę – Przypadek staje się tym samym jednym z nośników uniwersalnych, egzystencjalnych pytań w jego twórczości.

Kieślowski przeszedł w obszar kina metafizycznego za propozycją często współpracującego z nim Krzysztofa Piesiewicza stworzenia cyklu telewizyjnego Dekalog. Dekalog miał pokazywać biblijne 10 przykazań we współczesnym ujęciu – tak na przykład Dekalog I podejmuje problem komputera jako współczesnego boga, Dekalog VII – walki o dziecko ilustrującej przykazanie „nie kradnij”, a Dekalog IX traktuje o męskiej (im)potencji, zazdrości i nieoczywistej miłości. Dwa filmy z Dekalogu zostały opublikowane w wersji pełnometrażowej – Krótki film o zabijaniu (1987) oraz Krótki film o miłości (1988). Pierwszy z nich otrzymał nagrodę FIPRESCI w Cannes. Stałym elementem łączącym dziesięć części Dekalogu jest muzyka autorstwa Zbigniewa Preisnera, a także bezimienna postać, obecna krótko na ekranie, grana przez Artura Barcisia. Tajemniczy bohater budzi wiele spekulacji, co do swojej tożsamości – niektórzy krytycy odbierają go jako anioła, boga lub sumienie. Czasem rozumiany jest również jako świadek upadku człowieka.

To właśnie Dekalog zapewnił rozgłos Kieślowskiemu poza granicami kraju. Międzynarodowym sukcesem okazała się również kolejna, tym razem koprodukcja polsko-francuska Podwójne życie Weroniki (1991), opowiadająca o losach dwóch identycznych kobiet, niewiedzących o sobie nawzajem, mieszkających w Polsce i we Francji. W rolę obu bohaterek wcieliła się Irène Jacob.

Trzy kolory i śmierć

Kieślowski Trzy kolory - Czerwony

Kieślowski, Trzy kolory. Czerwony

W latach 1993-1994 Kieślowski ponownie współpracował z Piesiewiczem i Preisnerem przy powstawaniu polsko-francusko-szwajcarskiej trylogii Trzy kolory, na którą składały się filmy Niebieski, Biały i Czerwony. Cykl jest nawiązaniem do barw francuskiej flagi, a ukazane w nim historie odwołują się do francuskiego hasła okresu rewolucji francuskiej „wolność, równość, braterstwo”. Najgłośniejszym filmem trylogii okazał się Czerwony, który uzyskał m.in. trzy nominacje do Oscara.

Pracę nad kolejnym filmowym tryptykiem przerwały reżyserowi coraz poważniejsze problemy z sercem. Krzysztof Kieślowski zmarł 13 marca 1996 roku. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Jego wybitna twórczość porównywana jest dziś na przykład do dokonań Ingmara Bergmana. Parafrazując słynne zdanie z Ferdydurke Witolda Gombrowicza, zdecydowanie można powiedzieć – tym razem bez cienia ironii – „Kieślowski wielkim reżyserem był!”.

Literatura:

K. Kieślowski, Autobiografia, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2006.