Leni Riefenstahl i hitlerowska propaganda

Leni Riefenstahl i kino III Rzeszy

Olimpiada, Leni Riefenstahl

Kinematografia niemiecka okresu III Rzeszy powstała po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku. Filmy pochodzące z tego czasu były podporządkowane Ministerstwu Propagandy i Oświecenia Publicznego, którym kierował Joseph Goebbels. Naziści uznawali kino za bardzo cenny instrument, za pomocą, którego mogli wpływać na masy i propagować swoją ideologię.

Definicja propagandy i jej początki

Propaganda jest zjawiskiem szeroko definiowanym, które w języku potocznym zostało błędnie utożsamione z autorytatywnym kłamstwem i potraktowane jako synonim manipulacji. Niepoprawność ta wynika z powszechnej wiedzy o totalitarnych reżimach, które stosowały propagandę nie tylko w postaci manipulacji emocjonalnej, ale również intelektualnej, co prowadziło wprost do indoktrynacji. Tymczasem, aż do XVIII wieku, propagandę rozumiano jako rozpowszechnianie treści, ponieważ propagare z języka łacińskiego oznacza krzewić, rozszerzać. Z historycznego punktu widzenia propaganda stanowi tym samym neutralny termin.

Za ogólny cel działań propagandowych można uznać pozyskanie zwolenników, wywołanie określonych dążeń i zachowań jednostki czy społeczeństw oraz ukształtowanie w nich oczekiwanych poglądów. W kształtowaniu pożądanych postaw wśród zbiorowości wykorzystywane są perswazyjne środki, m.in. symbole, skojarzenia, gesty, a także techniki manipulacyjne jak na przykład dezinformacja, prowokacja czy selekcja faktów. Noam Chomsky podaje trzy warunki skutecznej propagandy, są to: wspieranie przez władze publiczne i przez wykształcone klasy oraz niemożność sprzeciwu wobec jej treści, co wywoływała cenzura.

Powstanie propagandy było wynikiem upowszechnienia się demokratycznej, parlamentarnej formy rządów oraz praw wyborczych i rozwoju walki wyborczej. Istotny czynnik stanowi również rozrost opinii publicznej i ruchów społecznych oraz partii politycznych. Rozbudowa propagandy nastąpiła wraz z rozwojem środków masowego przekazu i wytworzeniem się nowych sztuk, z których jedną z najbardziej cenionych okazało się kino.

Propaganda w kinie niemieckim – Leni Riefenstahl

Leni Riefenstahl propaganda - Triumf woli

Wraz z przejęciem władzy przez Hitlera zmieniły się reguły dotychczas rządzące kinem. Rosnący antysemityzm poskutkował całkowitym zakazem grania i pracy przy tworzeniu filmów dla Żydów, czego wynikiem były masowe zwolnienia cenionych dotychczas producentów czy aktorów. Kino zostało podporządkowane trzem zasadom: wodzostwa, rasy i niemieckiej wspólnoty narodowej. Głównym celem nazistowskich działań było promowanie za pomocą filmu eskapizmu, który miał odwracać uwagę społeczeństwa od problemów i podtrzymywać dobre nastroje, być ucieczką od problemów związanych z życiem społecznym i codziennością.

„Mecenas niemieckiego filmu”, którym okrzyknął się Goebbels, stwierdził, że dominacja humorystycznych scen towarzysząca idealizacji władzy, sprawdzi się lepiej od czysto politycznej propagandy z ukazywaniem NSDAP na czele. Otwarta propaganda zarezerwowana została dla filmów dokumentalnych i kronik filmowych, gdzie tematem przewodnim jest partia lub jej organizacje (Hitlerjugend czy SA).

W III Rzeszy oficjalnie zakazano krytyki filmowej i zaostrzono cenzurę. Z pomocą rankingu oceniającego filmy, co do prezentowanych przez nie wartości oraz utworzenia Filmowego Banku Kredytowego, producenci szczególnie zaangażowani w kino polityczne mieli zapewnione ulgi i szybkie pożyczki. Na czele wytwórni filmowych znajdowała się wtedy upaństwowiona UFA powstała jeszcze za czasów I wojny światowej. Nazistowskie Niemcy ograniczały licznymi regulacjami również prywatne kina, które otrzymały m.in. zakaz wyświetlania filmów zagranicznych. Dla Niemczech kino stało się jednym z najbardziej skutecznych wpływów na masy i ich poglądy. Z tego powodu propagandowe filmy wyświetlano gdzie tylko się dało – nawet w fabrykach czy koszarach. Kinowe seanse były urządzane w przytłaczających, dużych salach, do których wpuszczano tłumy – miało to na celu odrzucenie indywidualizmu odbiorców.

Triumf woli – Nietzscheańska siła w błędnej interpretacji Hitlera

Jednym z największych arcydzieł niemieckiej propagandy jest Triumf Woli Leni Riefenstahl z 1935 roku, który pokazuje VI zjazd partyjny NSDAP, który odbył się w dniach 4-10 września 1934 roku w Norymberdze. Celem politycznym VI zjazdu było ukazanie jednolitości i solidarności w szeregach hitlerowskich organizacji pod niekwestionowanym przywództwem Hitlera. Zjazd NSDAP miał potwierdzić pełną kontrolę partii nad SA, której poprzednie dowództwo zostało wymordowane w czasie nocy długich noży. W jednym z przemówień zawartych w filmie Hitler nie omieszkał wspomnieć o czystości rasowej przywódców partyjnych. Film wpływał na emocjonalność widza poprzez gwałtowne przemówienia Hitlera, ale i przez ukazanie ogromu uroczystości i perfekcyjności wykonania zjazdu.

Leni Riefenstahl - filmy nazistowskie

Leni Riefenstahl

O wyraźnej wymowie propagandowej świadczy już sam początek filmu i zawarty w nim prolog: „Piątego września 1934 roku, 20 lat po wybuchu Wojny Światowej, 16 lat po rozpoczęciu niemieckiego cierpienia, 19 miesięcy po rozpoczęciu niemieckiego odrodzenia, Adolf Hitler poleciał ponownie do Norymbergi na przegląd kolumn jego wiernych zwolenników”. Sugestywny jest także przylot Adolfa Hitlera, który wyłania się w pierwszej sekwencji filmu z chmur, niczym anioł, a jego samolot pozostawia nad miastem cień na wzór orła – ptaka z godła III Rzeszy. Witają go uszczęśliwione tłumy, a wśród nich zapatrzone kobiety, dzieci z bukiecikami kwiatów w rękach czy nawet wymowny kot w oknie, zaciekawiony postacią Fuhrera, siedzący obok powiewający flagi ze swastyką. Sam tytuł wskazuje z kolei na zainteresowanie Hitlera filozofią Fryderyka Nietzschego i jego pojęciem (tytułowej) woli mocy, która przez nazistów została błędnie zinterpretowana, a poglądy Nietzschego wywołały sprzeczne spekulacje, co do jego antysemityzmu czy zalążków nazizmu – jest to jednak całkowicie błędne.

Wieczny Żyd i Kolberg

Leni Riefenstahl wyreżyserowała również Olimpiadę (1938), która do dziś z powodu nowatorstwa i nowych technik montażu wymieniana jest wśród najlepszych filmów wszech czasów, mimo jednoznacznie negatywnej wymowy. Olimpiada to pierwszy pełnometrażowy film prezentujący igrzyska olimpijskie.

Z kolei Wieczny Żyd Fritza Hipplera inspirowany był pomysłem Goebbelsa i należy do jednych z najbardziej antysemickich produkcji niemieckich. Główny motyw stanowią niezmienne cechy osobowości charakterystyczne dla ras – Żydzi zostają zestawieni ze szczurami za sprawą montażu intelektualnego. Prezentowane są ich przemiany zewnętrzne, np. ogolenie na łyso, które nie czynią metamorfozy ich wnętrz – naziści piętnują ich wyimaginowane wady zestawiając dodatkowo z rasą aryjską, utożsamianą z najwyższą doskonałością. Tytuł filmu nawiązuje do mitu Żyda wiecznego tułacza, który miał znieważyć Chrystusa w czasie marszu z krzyżem na Golgotę, za co według legendy został ukarany wieczną tułaczką po świecie.

Ostatnim filmem fabularnym i jednocześnie najdroższym w III Rzeszy był Kołobrzeg (Kolberg, Veit Harlan, 1945), który miał podnieść morale przeczuwającej ostateczny upadek Hitlera ludności. Historia ukazana w Kolbergu stanowi heroiczny opór mieszkańców Kołobrzegu przed siłami napoleońskimi. Propaganda spotyka się w nim z rozrywką dla mas.

Myśl Foucaulta o władzy w konfrontacji z propagandą

Michel Foucault, francuski filozof, analizował krytycznie instytucje społeczne, takie jak psychiatria, system penitencjarny czy seksualność – dostrzegał w nich nierozerwalną nić łączącą wiedzę z władzą. Foucault uznawał, że mechanizmy przymusu i mechanizmy poznania są z sobą powiązane w sposób fundamentalny i że relację między władzą a wiedzą charakteryzuje zwrotność.

W koncepcji „władzy/wiedzy” wiedza nie powstaje poza wpływem politycznym, systemowym, służąc uzasadnieniu przekazów, treści, norm, którymi posługuje się władza, a władza kształtuje wiedzę tak, by dzięki niej mogła efektywniej kontrolować jednostki, które pozostają tej kontroli nieświadome. Połączenie „wiedza/władza” wytwarza własną prawdę, moralność i znaczenia. W myśli Foucaulta osoby kształtowane są przez wiedzę, która jest kluczowym narzędziem władzy. Wytwarzana poza jednostką wiedza dostarcza podstawowych interpretacji jej czynów, myśli i uczuć, wpływając na jej ogląd rzeczywistości i obraz samej siebie, co pozwala kontrolować jednostkę „od wewnątrz”. W ten sposób wiedza staje się mechanizmem wyrażającym normę i ją sankcjonującym – staje się mechanizmem władzy.

W myśli Foucaulta jego mechanizmy wiedzy/władzy posiadają ten sam cel, co propaganda. „Wiedza/władza” to mechanizm totalizujący i jej celem jest standaryzacja postaw i zachowań, aby wszystkie one mieściły się w ramach wyznaczonych normatywem, odtwarzając zaplanowany ład społeczny. Konsekwencją takiej totalizacji (a zarazem także jej przyczyną) jest lęk przed odmiennością: jednostka przyuczona jest do odczuwania intuicyjnego strachu przed innym / obcym / odmiennym i dopatrywania się w jego odmienności zagrożenia dla jej sposobu życia.

Wszyscy powinni myśleć, a w konsekwencji postępować tak samo – oto zasada ładu opartego na podobieństwie jednostek oraz pragnienie propagandystów totalitarnych reżimów.

Literatura:

1. M. Foucault, Historia seksualności, przeł. B. Banasiak, T. Komendant, K. Matuszewski, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2010.

2. J. Kochanowski, Wiedza jako władza i wiedza jako opór. Wokół koncepcji Marka Olssena, Johna Codda i Anne Marie O’Neill, Nauka i Szkolnictwo Wyższe, 2007, nr 1/29.