„Lot nad kukułczym gniazdem” – lot ku wolności

Lot nad kukułczym gniazdem

 

Tytuł: Lot nad kukułczym gniazdem (One Flew Over the Cuckoo’s Nest)

Rok produkcji: 1975

Reżyseria: Miloš Forman

Obsada: Jack Nicholson, Louise Fletcher, Danny DeVito, Will Sampson, Sydney Lassick, Brad Dourif i inni

 

 

Lot nad kukułczym gniazdem to legendarny film w reżyserii Miloša Formana. Jedną z najważniejszych kreacji w historii kinematografii stworzył tu Jack Nicholson, grający buntownika Randalla McMurphy’ego. Po ponad 40 latach od premiery dzieło jest wciąż aktualne pośród tematów dotyczących ludzkiej psychiki, zniewolenia jednostki i przede wszystkim jej buntu.

 

W kukułczym gnieździe

Kukułcze gniazdo to przyjęte określenie na szpital dla chorych umysłowo. W takim właśnie miejscu rozgrywa się akcja Lotu nad kukułczym gniazdem, gdzie do zakładu psychiatrycznego trafia nowy podopieczny Randall Patrick McMurphy (Jack Nicholson). W rzeczywistości bohater nie jest chory, udaje, aby uniknąć więzienia za swoje przewinienia. Pogodny i pełen życia Randall nie zdaje sobie sprawy z tragedii, jaka rozgrywa się pod dachem szpitala

Podopieczni zostali całkowicie pozbawieni wolności, nie mogą decydować o formie spędzania czasu, papierosy są im wydzielane, a plan dnia jest ustalony według ścisłego harmonogramu, którego nikt nie może złamać. Nad wszystkim rygorystycznie czuwa siostra Ratched (Louise Fletcher). Po zjawieniu się Randalla między dwójką bohaterów rozpoczyna się psychologiczna gra, a McMurphy wywraca cały dotychczasowy porządek zakładu, pragnąc, aby chorzy poczuli smak wolności i szczęścia.

Ekranizacja powieści Kena Keseya

Lot nad kukułczym gniazdem powstał na podstawie powieści Kena Keseya z 1962 roku o tym samym tytule, a także w oparciu o adaptację pióra Dale’a Wassermana. Sztukę tego drugiego wystawił na Broadwayu Kirk Douglas. Prawa do książki posiadał jego syn, Michael Douglas, który od dawna marzył o jej ekranizacji. Na reżysera nowego filmu Michael wraz ze współproducentem Saulem Zaentzem, wybrali Miloša Formana (po odrzuceniu kandydatury Hala Ashby’ego). Pozostał problem wyboru aktora do pierwszoplanowej roli.

Lot nad kukułczym gniazdem film

Zagranie głównego bohatera, Randalla Patricka McMurphy’ego, zaproponowano najpierw Gene’owi Hackmanowi, a następnie Marlonowi Brando – obaj odmówili. Wtedy powrócono do pomysłu Hala Ashby’ego, który ręczył za Jacka Nicholsona. Nicholson (rozchwytywany po występie w Chinatown) postanowił zobaczyć na żywo sztukę Kirka Douglasa, po której stwierdził, że film przypadnie do gustu zwłaszcza młodym odbiorcom – to przekonało go ostatecznie do zaakceptowania kontraktu. Umowę podpisał z Michaelem Douglasem, opiewającą na cztery miliony czterysta tysięcy dolarów (plus spore udziały w zyskach). Przyjęcie roli w filmie Formana było jednoznaczne z odrzuceniem propozycji występu w ostatnim filmie Alfreda Hitchcocka Intryga rodzinna.

Znacznie trudniej było znaleźć odpowiednią aktorkę do roli siostry Ratched. Wiele kandydatek odmówiło, a wśród nich Anne Bancroft, Jane Fonda czy Faye Dunaway. Za sprawą Freda Roosa wybór padł na Louise Fletcher, która przystała na propozycję. Do ważnej roli Wodza, który w książkowym pierwowzorze jest narratorem, co zostaje zmienione w filmie, potrzebowano tęgiego Indianina – idealnym pod każdym względem okazał się Will Sampson. Na jego widok, przy pierwszym spotkaniu, Nicholson krzyknął: „To on! To Wódz!”.

Ekipa w zakładzie psychiatrycznym

W styczniu 1975 roku, aby przygotować się do roli, Nicholson wyjechał do szpitala psychiatrycznego w Salem w Oregonie. Obserwował tam życie codzienne pacjentów oraz poddawanie ich elektrowstrząsom. Przebywał z osobami najbardziej dotkniętymi chorobą, jadał razem z nimi w stołówce i przyglądał się terapii szokowej. „Zazwyczaj nie mam problemów, by wyjść z roli, ale tutaj nie wracam z wytwórni do domu. Mieszkam w szpitalu psychiatrycznym. Nie ma nic pomiędzy. Nie wyjeżdżam nawet z Salem” – przyznał później aktor.

W lutym tego samego roku rozpoczęto zdjęcia. Przez jedenaście tygodni ekipa kręciła sceny w zakładzie psychiatrycznym za zgodą przełożonego szpitala w Salem Deana R. Brooksa. Aktorzy drugoplanowi, aby lepiej wczuć się w rolę mieszkali w pokojach szpitalnych, skąd wychodzili tylko, aby zakupić marihuanę (podobno z czasem w ogóle nie musieli opuszczać szpitala, gdyż wytwórnia im ją zapewniła…). Jak powiedział Michael Douglas „izolacja stworzyła (…) niepowtarzalny nastrój”.

Lot nad kukułczym gniazdem recenzja

Buntownik z powodem, czyli Randall Patrick McMurphy

W interpretacji Nicholsona Lot nad kukułczym gniazdem nie był filmem o zakładzie psychiatrycznym, ale o „życiu i o tym, jak ludzie reagują na obrazoburcze zachowania”. Dla kontrowersyjnego (pod względem mówienia o płci przeciwnej) aktora, dzieło Formana to również opowieść o buntującym się mężczyźnie, zdominowanym przez władcze kobiety.

Filmowy Randall to również nieustanny podrywacz, „nicpoń, który wie, że kobiety nie mogą mu się oprzeć i tak naprawdę spodziewa się, że siostra Ratched da się uwieść. To tragiczny błąd. To dlatego pod koniec ponosi porażkę. (…) Według mnie to właśnie dzieje się z postacią: to nieudana próba uwiedzenia, której sukcesu tak patologicznie był pewny” – powiedział Nicholson.

McMurphy to jednak bohater dwojaki. Poza wyżej wymienionymi wadami, jest jednocześnie postacią pozytywną, gdyż to właśnie on wraz z pojawieniem się w szpitalu budzi w podopiecznych zapomnianą potrzebę wolności. Uczy ich, jak czerpać radość z życia poprzez grę w pokera, koszykówkę czy oglądanie telewizji. Namawia „współwięźniów” szpitala do buntu, zaczynając od zrywania z rygorystycznym regulaminem, który ustala nawet czas na rozmowę czy możliwość włączenia telewizora. Sprzeciw wobec funkcjonowania zakładu i nieugiętej siostry Ratched wyraża również za sprawą kradzieży łódki i ucieczki z kolegami na ryby czy zorganizowanie nocnej imprezy, w czasie której załatwia Billy’emu Bibbitowi (granemu przez Brada Dourifa) dziewczynę na jedną noc. Pod wpływem McMurphy’ego podopieczni szpitala otwierają się przed sobą i na nową uczą, jak być szczęśliwym.

Po pierwsze: bądź wolny

Wszelkie starania McMurphy’ego mają na celu jedno – wyzwolenie podopiecznych spod reżimu szpitala i dyktatury siostry Ratched. Postawa bohatera emanuje wolnością, stanowiącą najważniejszą wartość w życiu każdego człowieka, bez której wszelkie inne nie mogłyby osiągnąć swej pełni.

One Flew Over the Cuckoo’s Nest film

Czy człowiek nadal pozostaje istotą ludzką, gdy utraci swą wolność? Zdaje się, że film odpowiada przecząco na to pytanie, czyniąc z wolności wyznacznik człowieczeństwa. Obrazującym przykładem są końcowe losy głównego bohatera, kiedy to McMurphy (jak się na początku wydaje) przegrywa z siostrą Ratched i całym systemem przez zastosowanie na nim elektrowstrząsów. Randall staje się roślinką, niezdolną do samodzielnej egzystencji.

Ale czy na pewno to siostra Ratched wygrywa? W końcowej scenie jeden z bohaterów, Wódz, przypomina sobie słowa McMurphy’ego, który tłumaczył kolegom, że aby wyjść na wolność, muszą zmiażdżyć kraty za pomocą ogromnego zlewu. Indianin, jako jedyny, posiada siły, aby to uczynić. Jednak zanim ucieknie ze szpitala, chce wrócić wolność McMurphy’emu… Zabija go dusząc poduszką, aby na zawsze pozostał już wolny. Tym sposobem to Ratched przegrywa chorą rywalizację.

Sukces Lotu nad kukułczym gniazdem

Świeżo po premierze filmu, krytycy nie byli tak zachwyceni produkcją jak późniejsi filmoznawcy. Judith Crist nazwała film w „Saturday Review” „banalnym i naiwnym”, a Jack Kroll z „Newsweeka” stwierdził, że film upraszcza powieść Keseya. To czasopismo „People” jako jedno z pierwszych doceniło film mówiąc, że Nicholson „kreuje nieskończenie tajemniczy i fascynujący portret prostaczego Hamleta, oscylującego na pokrętnej linii między rozsądkiem a szaleństwem, ale donośnie przemawia do naszej duszy”.

Lot nad kukułczym gniazdem z czasem stał się najbardziej dochodowym filmem wszech czasów. Obraz triumfował na gali rozdania Złotych Globów i Oscarów w 1976 roku. Ostatecznie zdobył m.in. sześć nagród BAFTA, sześć Złotych Globów i pięć Nagród Akademii w najważniejszych kategoriach: dla najlepszego filmu, reżysera, aktora, aktorki i scenariusza adaptowanego. Jack Nicholson w końcu zdobył wyczekiwanego Oscara, pierwszego, ale nie ostatniego, w swojej karierze.

Lot nad kukułczym gniazdem to uniwersalny obraz walki jednostki ze zniewalającym ją społeczeństwem, który przetrwał próbę czasu. W 2002 roku Night Shyamalan nazwał Lot „najlepszym filmem dramatycznym wszech czasów”.

Literatura:

1. E. Douglas, Jack Nicholson. Wielki uwodziciel, Świat Książki, Warszawa 2006.

2. M. Eliot, Nicholson. Biografia, wyd. Axis Mundi, 2013.