„Matka i córka” De Siki – dzieło włoskiego neorealizmu

Matka i córka

 

Tytuł: Matka i córka (wł. La Ciociara)

Rok produkcji: 1960

Reżyseria: Vittorio De Sica

Obsada: Sophia Loren, Jean-Paul Belmondo, Eleonora Brown, Raf Vallone, Carlo Ninchi i inni

 

 

 

 

 

 

Vittorio De Sica był twórcą szczególnie wrażliwym na krzywdę bezbronnej jednostki w starciu z historią i nieludzkim systemem. Z wyczuciem ukazywał autentyczne troski dnia powszedniego, których realistyczny opis często sięgał do rozważań natury egzystencjalnej. Matka i córka to dzieło nad wyraz poruszające, odsłaniające kryzys wartości i ludzki dramat w obliczu okrucieństw wojny. Główna rola Sophii Loren przyniosła jej międzynarodowe uznanie, a także najwyższe aktorskie wyróżnienia – Złotą Palmę w Cannes i Oscara.

Dramat dwóch kobiet

Akcja filmu Matka i córka rozgrywa się w czasie II wojny światowej w Rzymie. Piękna wdowa Cesira (genialna rola Sophii Loren) samotnie wychowuje nastoletnią córkę Rosettę (Eleonora Brown) i prowadzi prosperujący sklep spożywczy. Nasilające się bombardowania stolicy przyczyniają się do decyzji kobiety o ucieczce. Chcąc ustrzec córkę przed okrucieństwem wojny Cesira zabiera Rosettę do rodzinnej wioski położonej w górach. Okazuje się jednak, że tamtejsze warunki życia i poziom bezpieczeństwa nie są wcale lepsze – kobietom brakuje jedzenia, a okolicę przemierzają uciekające oddziały niemieckie.

W tak trudnym czasie matka i córka spotykają młodego intelektualistę, Michele (Jean-Paul Belmondo), który zakochuje się w Cesirze. Mężczyzna jednocześnie jest jednak obiektem westchnień jej córki. Kiedy wojna zbliża się ku końcowi, bohaterki postanawiają wrócić do Rzymu. W drodze powrotnej dochodzi do tragedii – Cesira i Rosetta padają ofiarami brutalnego gwałtu popełnionego przez marokańskich goumierów z oddziałów francuskich, powracających z bitwy o Monte Cassino…

La Ciociara

Poetyka neorealizmu w Matce i córce De Siki

Film Matka i córka (tytuł oryginalny La Ciociara) w reżyserii Vittoria De Siki powstał na podstawie głośnej powieści Alberta Moravii pod tym samym tytułem. W pracy nad scenariuszem De Sice towarzyszył wybitny scenarzysta i teoretyk włoskiego neorealizmu, Cesare Zavattini. Legendarny tandem zasłynął ze swej wieloletniej współpracy – Zavattini był autorem scenariuszy do ponad dwudziestu obrazów Vittoria, w tym tak ważnych dla historii kinematografii dzieł jak Dzieci ulicy (1946), Złodzieje rowerów (1948), Cud w Mediolanie (1951) czy Umberto D. (1952).

W Matce i córce De Sica porusza tematy trudne, budzące wielkie emocje i wzruszenie. Wykorzystuje przy tym poetykę neorealizmu – akcja zostaje umiejscowiona w naturalnych sceneriach, formalna prostota zastępuje nadmierną stylizację, a ukazana historia skupia się na zobrazowaniu trosk i codzienności prostych ludzi, odnosząc się na poziomie metaforycznym do rozważań nad ogólną kondycją narodu włoskiego i oskarżeń wobec bezdusznego systemu. Z ekranu płynie prawda i autentyczność. Twórca w doskonały sposób oddaje rozpacz i poczucie bezsilności głównych bohaterów, a także okrucieństwo działań zbrojnych, które uniemożliwiają funkcjonowanie ludności cywilnej. Matka i córka to w rzeczy samej obraz demitologizacji wojny – największy konflikt w dziejach historii został przedstawiony tu w całej swojej brutalności.

La Ciociara i demaskacja wojny

W swym sztandarowym dziele De Sica pokazuje, że zło czai się po obu stronach konfliktu, a znajdująca się w dramatycznej sytuacji zagrożenia życia ludność cywilna najzwyczajniej nie myśli z reguły o stojących za tym ideologiach czy wzniosłych ideach. Liczy się przetrwanie. Wojna to również ogromny kryzys wartości, czego symbolem w filmie jest fenomenalna scena lektury Biblii przez miejscowego idealistę. Michele, widząc, że żadna ze zgromadzonych wokół osób nie skupia się na przytaczanej przez niego treści, mówi: „Jesteście bardziej martwi niż Łazarz. Interesuje was tylko ukryta żywność. Nawet Chrystus was nie wskrzesi”.

La Ciociara 1960

Staje się oczywiste, że człowiek znajdujący się w niegodnych warunkach bytowych, głodny, przestraszony i świadomy tego, że w każdej chwili może zginąć, jest niezdolny do wyższych refleksji i wątpi we własne zasady czy religię – górę biorą wówczas pierwotne instynkty. W tak dramatycznym czasie wciąż ważne są również potrzeby ciała, którego droga do spełnienia często podlega społecznemu napiętnowaniu (na przykład Cesira i Giovanni nawiązują seksualną relację, mimo że mężczyzna jest żonaty).

Poruszający obraz macierzyńskiej miłości

Matka i córka to w końcu fascynujący portret macierzyńskiej miłości i rodzinnej więzi łączącej główne bohaterki. Prezentowany obraz macierzyństwa jawi się tu w przeróżnych odsłonach – jako poświęcenie, autorytet, władza nadzorcza, przyjaźń, a w końcu zagrożenie i klęska. Rosetta jest zafascynowana własną matką, podziwia jej urodę i styl. Matka to jej anioł stróż, wciąż towarzyszący cień, gotowy w każdej chwili ruszyć na ratunek. Cesira dba o bezpieczeństwo córki, wychowuje ją na porządną i skromną młodą kobietę, jest troskliwa, czuła, pełna ciepła, ale wie też, że czasami musi być stanowcza dla jej własnego dobra. Piękna kobieta zrobi wszystko by ochronić swą małoletnią córkę przed okrucieństwem wojny – jednak czasami „wszystko” to za mało…

Reżyser Vittorio De Sica świetnie poprowadził aktorki pierwszoplanowe. Ich relacja jest wyrazista, przekonująca i nie czuć w niej faktycznej niewielkiej różnicy wieku, dzielącej niespełna dwudziestosześcioletnią Sophię Loren z młodszą o jedyne czternaście lat Eleonorą Brown. Rzeczywisty wiek kobiet wcale nie odbiera autentyczności ich postaciom.

Matka i córka film recenzja

Znakomita kreacja Sophii Loren w Matce i córce

Zjawiskowa Sophia Loren wykreowała w Matce i córce najwybitniejszą rolę w całej swej karierze. Pochodząca z Italii i słynąca w latach 50. z talentu komediowego aktorka podjęła wyzwanie, udowodniając swe zdolności dramatyczne. Cesira to bohaterka niezależna i silna, pewna siebie i pełna włoskiego temperamentu – w swej gestykulacji i mowie jest niezwykle ekspresyjna, żywiołowa oraz stanowcza.

Sophia Loren stworzyła przede wszystkim kreację porażającą swym realizmem. Doświadczenie brutalnej napaści na bohaterkę sprawia, że silne cechy jej charakteru ustępują miejsca beznadziei, cierpieniu i porażce odczuwanym przez matkę, której nie udało się ochronić ukochanego dziecka. Bezsilność kobiety objawia się również w jej kontaktach z córką po dramatycznych wydarzeniach – trauma Rosetty rodzi w niej „bunt”, powoduje, że skrzywdzona dziewczyna na pewien czas porzuca wszelkie normy, zrywając z wizerunkiem niewinnego dziecka. Matka oraz córka odbudowują swą więź, dopiero gdy na jaw wychodzi informacja o śmierci kochanego przez obie kobiety mężczyzny.

Rola Cesiry przyniosła włoskiej aktorce międzynarodowe uznanie. Sophię Loren obsypano szeregiem prestiżowych nagród – Złotą Palmą na Festiwalu Filmowym w Cannes, nagrodą BAFTA czy Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych. Jednak to statuetka Oscara, która powędrowała w ręce utalentowanej piękności z Italii, okazała się przełomowa. Sophia Loren była pierwszą aktorką w historii X Muzy, która otrzymała Oscara za rolę nieanglojęzyczną. Jej sukces powtórzyła dopiero po czterdziestu sześciu latach Marion Cotillard, która w 2008 roku została wyróżniona przez Akademię za występ w biograficznym filmie o Edith Piaf. Dzieło Vittoria De Siki otrzymało natomiast Złoty Glob dla najlepszego filmu zagranicznego.

Literatura:

Kino klasyczne, pod red. T. Lubelskiego, I. Sowińskiej, R. Syski, Universitas, Kraków 2011.