„Metropolis” – antyutopia Fritza Langa

Metropolis

 

Tytuł: Metropolis

Rok produkcji: 1927

Reżyseria: Fritz Lang

Obsada: Alfred Abel, Gustav Frohlich, Brigitte Helm, Rudolf Klein-Rogge i inni

 

Metropolis w reżyserii Fritza Langa wpasowuje się zarówno w nurt kina ekspresjonistycznego jak i formujący się jeszcze w latach 20. gatunek science fiction. Obraz Langa, na długo przed współczesną technologizacją wszelkich sfer życia, podejmuje temat mechanizacji człowieka. Metropolis stanowi katastroficzną wizję przyszłości, a w niej losu ludzkości, podzielonej na lepszą i gorszą rasę.

Fritz Lang

Niemiecki ekspresjonista Fritz Lang urodził się 5 grudnia 1890 roku w Wiedniu, jako Friedrich Christian Anton Lang. Tak zwany „mistrz ciemności” był pół-Żydem ze strony ojca, który z judaizmu przeszedł na katolicyzm. W Wiedniu studiował architekturę i malarstwo, a następnie w Monachium, uczył się w Państwowej Szkole Sztuki Stosowanej.

W okresie I wojny światowej Lang walczył na froncie włoskim w armii Austro-Węgier, gdzie został ranny. Po wojnie, zanim został reżyserem, miał krótką przygodę z aktorstwem w kilku komediach.

Fritz Lang wywarł ogromny wpływ na późniejsze dzieła filmowe, zwłaszcza z gatunku noir czy science-fiction. Lang, obok Friedricha Wilhelma Murnau’a czy Roberta Wiene’a, należał do czołowych przedstawicieli nurtu ekspresjonistycznego w kinie niemieckim. Do najlepszych filmów w dorobku Fritza Langa zaliczane są Zmęczona śmierć (1921), Doktor Mabuse (1922), M – Morderca (1931) z Peterem Lorre w roli głównej oraz późniejszy obraz: Kobieta w oknie (1944). Do grupy jego arcydzieł weszło również Metropolis. Charakterystycznymi cechami jego twórczości były mroczne i zdeformowane przestrzenie, a także wkraczanie w obszar tematyki metafizycznej.

Metropolis – obraz antyutopii

Niemy film Metropolis miał swoją premierę 10 stycznia 1927 roku. Scenariusz powstał w oparciu o wydaną rok wcześniej powieść niemieckiej pisarki Thei Von Harbou, która stworzyła książkę w znacznej części na potrzeby filmu.

Metropolis Fritz Lang

Metropolis to antyutopia – Lang w swoim obrazie prezentuje widzom negatywną wizję przyszłości, w której społeczeństwo podzielone jest na dwie grupy: robotników i uprzywilejowanych myślicieli pozostających w mniejszości. Klasa robotnicza żyje głęboko pod ziemią w biedzie i pod ciągłym przymusem katorżniczej pracy, z której efektów korzystają żyjący na powierzchni intelektualiści.

Wizja przyszłościowego miasta zachwyca od strony technicznej. Wyższa klasa żyje pośród drapaczy chmur, wielopoziomowych dróg i mostów znajdujących się na różnych wysokościach, pomiędzy którymi latają samoloty. W tym samym czasie niska klasa robotnicza mieszka w domach przypominających te współczesne Langowi, z tym że w otoczeniu maksymalnie zmechanizowanym. Społeczeństwo pracujące większość życia spędza na obsłudze maszyn, przez co samo się do nich upodabnia. Intelektualiści przeciwnie, bawią się i korzystają z uciech życia.

Głównym bohaterem jest właśnie przedstawiciel nadrzędnej kasty. Freder – syn najważniejszego człowieka w mieście – nie wiedząc o istnieniu warstwy robotniczej, odkrywa wejście do zamieszkiwanych przez nich podziemi. Wrażliwiec nie potrafi uwierzyć w to, co widzi. Do głębi porusza go wyzysk pracowników, ich skrajne wycieńczenie i zniewolenie. Postanawia zamienić się na pozycje z jednym z robotników, aby zdobyć sposób na odmienienie losu cierpiących ludzi.

Przebywając pod ziemią młodzieniec poznaje Marię, w której zakochuje się bez pamięci. Na drodze do ich miłości staje nie tylko różnica klasowa, ale również wynalazca Rotwang, pracujący nad stworzeniem człowieka-maszyny. Rotwang w celu ożywienia metalowej konstrukcji na wzór ludzkiego ciała potrzebuje żywego człowieka, którego złączy wraz z maszyną. Idealną kandydatką okazuje się Maria.

Metropolis film recenzja

Rewolucyjne Metropolis zachwyca pod wieloma względami technicznymi. Jednym z walorów dzieła jest emocjonująca muzyka autorstwa Gottfrieda Huppertza, która doskonale oddaje napięcie oraz stany emocjonalne bohaterów. Niewątpliwie to scenografia budzi do dziś wielkie uznanie, a wśród niej wizerunek robota, drapaczy chmur i maszyn. Odpowiedzialni byli za nią Otto Hunte, Karl Vollbrecht i Erich Kettelhut. Warto podkreślić także nowatorstwo ekranowego napisu. Często jest on ruchomy, a powielana nazwa miasta „Metropolis” przemieszcza się na ekranie i nakłada na siebie.

„Pomiędzy rozumem a rękami musi być serce”

Metropolis nie przedstawia jedynie społecznego podziału na kasty czy katastroficznej wizji przyszłości. Szerzej mówi ono o człowieku i jego destrukcyjnych relacjach z innymi ludźmi. Wskazuje ponadto na destrukcyjny wpływ gwałtownego rozwoju technologii.

W filmie można dostrzec sporo odwołań m.in. do motywów biblijnych. Jednym z nich jest przypowieść o wieży Babel. W przeciwieństwie do mitycznej wizji wieży, mieszkańcy Metropolis posługują się jednym językiem, ale mimo to nie potrafią się porozumieć. Ich wzajemne niezrozumienie nie wypływa z przyczyny pomieszania języków.

O prawdziwym powodzie mówi Maria, wypowiadająca słynne zdanie: „Mittler zwischen Hirn und Händen muss das Herz sein” („Pomiędzy rozumem a rękami musi być serce”). Te słowa stają się istnym przesłaniem filmu. Podczas buntu robotników, bohaterka ratunku dla zagrożonego katastrofą Metropolis upatruje w rozjemcy między kastą intelektualistów a pracowników, jakim jest serce. Tym sercem miałby być Freder, który jako jedyny przedstawiciel najwyższej grupy społecznej schodzi do biednego ludu i próbuje odmienić jego los.

Metropolis 1927

Ostatecznie staje on przed największym wyzwaniem: musi pogodzić zwaśnione klasy. Dopiero wtedy metropolia ma szansę uzyskać status prawdziwie cywilizowanego miejsca, słynącego ze świetności – kiedy to między pomysłodawcami i wykonawcami wykształci się sprawiedliwa współpraca, zrozumienie i szacunek, a w społeczeństwie i ludziach na nowo narodzi się człowieczeństwo.

Oczywiście taka wizja społecznego zjednoczenia w imię miłości jest mało realistyczna. Z tego powodu po latach reżyser nie był zadowolony z tego rozwiązania, które nadaje dziełu aurę pewnej naiwności. Niemniej jednak Metropolis pozostaje jednym z najważniejszych osiągnięć kina niemego. W 1984 roku Giorgio Moroder zmontował wersję transformowaną filmu z odważną rockową ścieżką dźwiękową, co przyczyniło się do renesansu zainteresowania publiczności okresem kina niemego.

Literatura:

A.Garbicz, J. Klinowski, Kino, wehikuł magiczny. Przewodnik osiągnięć filmu fabularnego. Podróż pierwsza 1913 – 1949, Kraków 2007.