„Na nabrzeżach” – opowieść o moralnym odrodzeniu

On the Waterfront

 

Tytuł: „Na nabrzeżach” („On the Waterfront”)

Reżyseria: Elia Kazan

Rok produkcji: 1954

Obsada: Marlon Brando, Eva Marie Saint, Karl Malden, Lee J. Cobb, Rod Steiger, Martin Balsam, Pat Henning, Fred Gwynne i inni

 

Uhonorowane ośmioma Oscarami „Na nabrzeżach” to jedno z największych dzieł w historii amerykańskiego kina, a także wybitne osiągnięcie w dorobku Elii Kazana. Mistrzowski portret głównego bohatera wykreował tu legendarny Marlon Brando, który posługując się słynną Metodą, podarował X muzie jedną z najciekawszych postaci w dziejach ekranu – zbuntowanego i uwikłanego w mafijne struktury dokera, który na naszych oczach przechodzi moralną przemianę i rzuca wyzwanie skorumpowanym związkom zawodowym. U jego boku wystąpiła zaś eteryczna Eva Marie Saint, dla której figura wrażliwej, lecz pełnej wewnętrznej siły i determinacji ukochanej głównego bohatera stanowiła filmowy debiut.

„Na nabrzeżach” to jeden z najwybitniejszych filmów Elii Kazana. Scenariusz dramatu autorstwa Budda Schulberga został zainspirowany serią artykułów dziennikarza Malcolma Johnsona opublikowanych w 1948 roku w „New York Sun”. Głównym bohaterem produkcji jest Terry Malloy (w tej roli Marlon Brando) – były bokser, pracujący dla gangu kontrolującego związek zawodowy nowojorskich dokerów. Mężczyzna bierze udział w morderstwie jednego z pracowników związku, podejrzewanego o współpracę z policją. Kiedy jednak spotyka na swej drodze siostrę zabitego, Edie Doyle (Eva Marie Saint), a także dążącego do ujawnienia prawdy o mafijnych zagrywkach księdza (Karl Malden), Terry staje przed dylematem, nie wiedząc, czy powinien wydać sprawców morderstwa. Wkrótce uczucie do Edie inicjuje w bohaterze wewnętrzną przemianę.

„Na nabrzeżach”, czyli geniusz Kazana i mistrzostwo Brando

Elia Kazan był wybitnym amerykańskim reżyserem pochodzenia greckiego, który w swoich dziełach podejmował uniwersalną, zaangażowaną społecznie problematykę – począwszy od tematów dojrzewania, ludzkiej seksualności i demaskacji amerykańskiego mitu, a skończywszy na kwestiach obyczajowych uprzedzeń oraz marginalizowania wyłamujących się spod schematyczności jednostek i ich wyobcowania. Przy tym wszystkim Kazan był jednym z przełomowych dla amerykańskiego kina twórców. To on jako pierwszy rozwijał nurt realizmu, osadzając akcję swych dzieł w naturalnych plenerach, a także wykazując się niezwykłą wiarygodnością psychologicznych portretów bohaterów.

Na nabrzeżach film

Autor filmu „Na wschód od Edenu” był także jednym z założycieli słynnej szkoły teatralnej Actors Studio, w której krzewiono koncepcję gry aktorskiej zwaną Metodą. To właśnie pod okiem Kazana swój aktorski kunszt doprowadziły do doskonałości takie legendy jak James Dean czy Marlon Brando. Genialna rola drugiego z artystów w omawianym filmie „Na nabrzeżach” stanowi najwybitniejszy przykład zastosowania wspomnianej Metody. Brando wspiął się tu na wyżyny swego ogromnego talentu. Jego kreacja porusza, budzi podziw i fascynuje, sprawiając, że od ekranowego Terry’ego Malloya nie sposób oderwać wzroku.

Najdrobniejszy gest czy intonacja są tutaj dokładnie przemyślane i wyważone, dając idealne wrażenie autentyzmu postaci. Marlon Brando doskonale wczuł się w kreowanego bohatera – urzeka zarówno niepokornością i buntem, jak i skrywanymi pod fasadą cynizmu wrażliwością i determinacją w obronie własnej godności oraz prawdy. „Na nabrzeżach” było trzecim (i zarazem ostatnim) efektem współpracy Brando z jego mistrzem i nauczycielem, Elią Kazanem. W poprzednich latach aktor wystąpił w dziełach reżysera „Tramwaj zwany pożądaniem” (1951) oraz „Viva Zapata!” (1952). To jednak fenomenalna rola w „On the Waterfront” przyniosła mu pierwszą w karierze statuetkę Oscara. Po raz drugi Marlon Brando otrzyma Nagrodę Akademii dopiero w 1973 roku za swoje najsłynniejsze wcielenie w kultowym „Ojcu chrzestnym”.

Na nabrzeżach 1954

„Na nabrzeżach” – debiutująca Eva Marie Saint

Dla Evy Marie Saint obraz Kazana również okazał się przełomowy dla dalszych losów jej kariery. „Na nabrzeżach” stanowiło bowiem kinowy debiut występującej od połowy lat 40. w telewizji aktorki. Już od pierwszych minut na wielkim ekranie Eva dowiodła wielkości swego wyjątkowego talentu i potencjału dramatycznego. Grana przez nią Edie Doyle stanowi całkowite zaprzeczenie głównego bohatera – to delikatna, niewinna, skromna i dobrze wychowana dziewczyna, pobierająca nauki w szkole prowadzonej przez zakonnice. Mimo to Edie od początku „trafia” do zbuntowanego Terry’ego – nie pociąga go jedynie w sposób fizyczny, ale wydaje się ponadto jedyną osobą, przy której główny bohater odsłania swoje prawdziwe, skrywane przed resztą świata oblicze.

Edie jest dla Terry’ego największym oparciem, to dzięki niej bohater inicjuje swą wewnętrzną przemianę, znajduje także siłę, by sprzeciwić się niebezpiecznym gangsterom i oczyścić własne sumienie. Postać Evy Marie Saint to bardzo interesująca figura – z jednej strony powierzchownie krucha i obdarzona anielską urodą, a z drugiej: pełna determinacji i odwagi, która nie opuszcza jej nawet w chwilach zwątpienia ukochanego. Rewelacyjny występ aktorki został uhonorowany Oscarem.

Na nabrzeżach Marlon Brando

„On the Waterfront” – opowieść o moralnym odrodzeniu czy samoobrona reżysera?

„Na nabrzeżach” to ponadczasowa opowieść o dojrzewaniu (przede wszystkim w sensie ideowym) i moralnym odrodzeniu. Elia Kazan niezwykle wiarygodnie i z wyczuciem przedstawia w swym arcydziele wewnętrzną przemianę głównego bohatera, jego nierówną walkę z systemem i wykluczeniem, a w końcu pragnienie odkupienia win i dojścia do prawdy. Grany przez wyśmienitego Marlona Brando Terry Malloy odzyskuje utraconą godność, przełamuje w sobie ponadto starą zasadę, że do celu można dojść jedynie twardą pięścią, zastępując przemoc niezłomnością, niebywałą siłą charakteru i honorem.

Niedługo po premierze film został odczytany również w zupełnie odmiennym kontekście. Biorąc pod uwagę głośno komentowane zeznanie reżysera przed komisją senacką McCarthy’ego, „Na nabrzeżach” może stanowić próbę usprawiedliwienia własnej decyzji przez twórcę. Sympatyzujący w przeszłości ze skrajną lewicą Elia Kazan podczas szalejącej w latach 50. „czerwonej paniki” obciążył bowiem dawnych przyjaciół, otrzymując łatkę donosiciela i zdrajcy. Swój czyn uzasadniał obawą przed zgubnym wpływem komunizmu na jego dalsze losy kariery filmowej. Główny bohater „Na nabrzeżach” donosi na znajomych w słusznej sprawie, aby rozprawić się z korupcją i przestępczym półświatkiem. Ów kontekst daje wrażenie, że sam Kazan pragnął usprawiedliwić swoją zdradę…

Film On the Waterfront

„Na nabrzeżach” i oscarowy triumf

Film „Na nabrzeżach” odniósł niebywały sukces komercyjny i artystyczny. Krytycy docenili przede wszystkim realistyczny styl opowieści, emocjonalność ukazanej historii, a także wybitne kreacje aktorskie. Dzieło Elii Kazana okazało się triumfatorem w czasie 27. ceremonii wręczenia Oscarów. Obraz zdobył w sumie osiem Nagród Akademii w tym w najważniejszych kategoriach najlepszego filmu, reżysera, zdjęć czy aktora pierwszoplanowego.

Poza statuetkami dla Marlona Brando i Evy Marie Saint, znaczące okazały się także nominacje do Oscara dla trzech aktorów drugoplanowych: wcielającego się w charyzmatycznego księdza Karla Maldena, grającego brata głównego bohatera Roda Steigera i portretującego gangstera Johnny’ego Friendly Lee J. Cobba. Po latach od premiery dramat Kazana nadal budzi silne emocje i skłania do refleksji. I choć film zdaje się nieco zapomniany przez widzów, to krytyka wciąż docenia jego wielkość. American Film Institute umieścił „Na nabrzeżach” na zaszczytnym ósmym miejscu listy stu najlepszych amerykańskich filmów.

Literatura:

1. „Kino klasyczne”, pod red. T. Lubelskiego, I. Sowińskiej i R. Syski, Kraków 2011.

2. C. Fujiwara, „The Little Black Book: Movies: Over A Century of the Greatest Films, Stars, Scenes, Speeches and Events that Rocked the Movie World”, Cassell Illustrated, London 2007.