Narracja filmowa, czyli kino opowiada

Narracja filmowa narracja literacka Mechaniczna pomarańcza

Mechaniczna pomarańcza

Pojęcie filmowego narratora stanowi bardzo istotny problem filozofii filmu. Film to jedna z form narracyjnej komunikacji, od pozostałych odróżnia się zaś tym, że jest wizualizacją – opowiada historie za pomocą obrazów i dźwięku, na który składają się muzyka oraz słowa.

Percepcja filmu różni się od chociażby procesu czytania tekstu literackiego. Postrzeganie filmu jest w tym kontekście niejako odwrotne – czytając, przechodzimy od słowa drukowanego do wizualizacji przedmiotu, a oglądając obraz filmowy przeciwnie, najpierw spostrzegamy dany przedmiot, a dopiero później go nazywamy. Oczywiście można odnaleźć również punkty wspólne dla narracji filmowej i literackiej. Są nimi obecność postaci, fabuły, czasu, przestrzeni, a także przyczynowości. Ważne jest to, że film prezentuje odbiorcom pozornie realny świat.

Koncepcje filmowego narratora

Narrator filmowy sterując postrzeganiem filmu, staje się niejako narzędziem komunikacyjnym twórcy. Taki narrator jest złożony z wielu elementów, to zróżnicowany instrument techniczny. Wielu teoretyków filmu opowiadało się za tezą, że wszystkie narracje (każdy film czy powieść) mają narratora. Wśród zwolenników tego poglądu znajdują się Seymour Chatman, Bruce Kawin czy Jerrold Levinson.

Jedną z ciekawszych wizji filmowego narratora przedstawia pierwszy z nich. Chatman zauważa, że narrator w filmie to właściwie suma takich elementów jak dźwięk, muzyka, miejsce, aktor, kolor, światło, filmowy bohater, edycja, cięcia, kamera, kostiumy czy nawet meble. Ponadto, według Seymoura Chatmana, narracyjnej syntezy dokonuje sam widz w czasie oglądu, nie zaś film sam w sobie.

Narrator filmowy - Mechaniczna pomarańcza

Mechaniczna pomarańcza

Niewiarygodność filmowej narracji

Problematyczną kwestią narracji filmowej dla filozofów jest ponadto sama jej niewiarygodność. Często rolę narratora w filmie pełni dana postać, która na przykład za sprawą retrospekcji, odczytywania listu czy prywatnych dzienników prowadzi filmową opowieść. Zdarza się jednak, że narrator pod postacią jednego z bohaterów posiada błędny odbiór danej sytuacji, a widzowie są świadomi jego ograniczeń i zniekształconego obrazu wydarzeń. Wśród filozofów rodzi to pytanie, jak możliwe jest, aby odbiorca wiedział o niewiarygodnej narracji, skoro taka wyrażana jest przez samego narratora pod pozorem autentyczności. Odpowiedzią może być stanowisko George’a Wilsona, który argumentował za koniecznością skonstruowania domniemanego narratora filmu w przypadku takich niewiarygodnych narracji.

Rozpatrzmy ciekawy przypadek narracji w dziele Stanleya Kubricka Mechaniczna pomarańcza (1971). Głównym bohaterem i narratorem (!) tej opowieści jest zdemoralizowany Alex DeLarge. Akcja filmu rozgrywa się w niedalekiej przyszłości, gdzie Alex wraz ze swoim gangiem sieje spustoszenie na ulicach. Antybohaterowie lubują się w szczególności w bijatykach i gwałtach. Przy okazji kolejnego napadu dochodzi do morderstwa. Zdradzony przez współtowarzyszy bestialskich zabaw Alex zostaje złapany przez policję i skazany na 14 lat kary więzienia. Za kratami decyduje się na udział w eksperymencie, który ma na celu pozbycie go możliwości czynienia zła.

Śledząc historię Mechanicznej pomarańczy, nabieramy jednoznacznego przeświadczenia, co do zła i zepsucia Alexa. On jednak, wypowiadając się jako narrator, kreuje niejako inny przebieg filmowych zdarzeń – Alex nie dostrzega żadnej skazy w swoim zachowaniu; mord, gwałt i rozbój są dla niego stałym elementem dnia codziennego. Opowiadając swoją historię, to siebie traktuje jako pokrzywdzoną jednostkę, w dodatku obdarzoną niezwykłym zmysłem estetycznym i zamiłowaniem do sztuki – jest przecież fanem muzyki Ludwiga van Beethovena! My jednak, jako widzowie, nie poddajemy się jego narracji i sami dokonujemy osądu obserwowanej sytuacji. To właśnie jeden z przykładów paradoksu filmowej narracji – odbiorca nie traktuje ekranowego narratora „na serio”, wyczuwając ironiczny zamiar twórcy.

Literatura:

B. Gaut, The Philosophy of the Movies: Cinematic Narration, [w:] The Blackwell Guide to Aesthetics, pod red. P. Kivy, Oksford 2004.

J. Lothe, Narrative in Fiction and Film: An Introduction, Oksford 2000.