„Nóż w wodzie” – historia znad mazurskich jezior

Nóż w wodzie

 

Tytuł: Nóż w wodzie

Rok produkcji: 1961

Reżyseria: Roman Polański

Obsada: Leon Niemczyk, Zygmunt Malanowicz, Jolanta Umecka, Roman Polański (głos chłopaka), Anna Ciepielewska (głos Krystyny)

 

 

 

 

Nominowany do Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego Nóż w wodzie należy do jednych z najlepszych polskich filmów, o czym świadczy zajęcie czwartego miejsca w plebiscycie Muzeum Kinematografii w Łodzi. Roman Polański w swym pierwszym pełnometrażowym obrazie ukazuje męską walkę o dominację oraz odwieczny konflikt dojrzałości z młodością.

Nóż w wodzie to historia małżeństwa – Andrzeja (Leon Niemczyk) i Krystyny (Jolanta Umecka) – podróżującego na Mazury, które zostaje zatrzymane przez młodego autostopowicza (Zygmunt Malanowicz). Bezimienny chłopak dołącza do wypoczynku bohaterów, udając się z nimi w rejs jachtem, gdzie różnice między nim a Andrzejem, klaustrofobiczna przestrzeń oraz obecność kobiety budzą w mężczyznach bezwzględną rywalizację.

Trudna droga z PRL

W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej cenzura filmowa wiązała się z próbą wprowadzenia do kinematografii ideologii socrealistycznej – z tego powodu prowadzono ścisły nadzór nad nowymi projektami, uznając prymat scenariusza nad reżyserią. Produkcja Noża w wodzie nie należała do najprostszych – od początku zmagano się z problemami ze strony Komisji Ocen Scenariuszy. Podjął się jej ZRF „Kamera”, którego kierownikiem artystycznym był Jerzy Bossak.

Scenariusz do filmu powstał przy współpracy Romana Polańskiego, Jakuba Goldberga i Jerzego Skolimowskiego – pierwotna wersja stworzona przez Polańskiego i Goldberga nosiła nazwę Agrafka, fajka i nóż. Obecną nazwę film uzyskał, gdy do duetu dołączył trzeci z wymienionych filmowców, który ponadto nadał dziełu większy rozmach – Polański stwierdził: „talentem i oryginalnością Skolimowski przerastał o głowę innych kandydatów”.

Film Polańskiego Nóż w wodzie

25 kwietnia 1961 roku Ministerstwo Kultury odrzuciło pierwszy projekt scenariusza Noża w wodzie, zaznaczając konieczność dokonania zmian. Tekstowi zarzucono ukazanie „wątpliwych wartości moralnych” i „niewłaściwy wybór tematu”. Ponadto polecono na nowo napisać rolę bezimiennego chłopaka, aby jego postać stała się „bardziej zaangażowana społecznie”. Wskazano potrzebę ograniczenia dialogów między małżeństwem w celu usunięcia namiętności między Krystyną a Andrzejem, a cenzor nakazał, aby kostiumy kąpielowe bohaterów miały „odpowiednie rozmiary”.

Do dialogów wprowadzono siedem kwestii, których zadaniem było podkreślenie „społecznego zaangażowania” młodego bohatera. Gdy w końcu zaakceptowano scenariusz i skierowano film do produkcji, rozpoczęto kompletowanie obsady. Rola Andrzeja przypadła doświadczonemu aktorowi teatralnemu – Leonowi Niemczykowi, a chłopaka zagrał świeży absolwent szkoły aktorskiej Zygmunt Malanowicz (o tej roli marzył sam Polański). Reżyser napotkał trudności, gdy wybrał do roli Krystyny Jolantę Umecką, która nigdy wcześniej nie występowała w filmie.

Polański dostrzegł Umecką na warszawskim basenie Legii i stwierdził, że będzie dobrze wyglądać w bikini. Niestety, niedoświadczona debiutantka z trudnością oddawała jakiekolwiek emocje. W scenie, w której jej naga bohaterka zostaje zaskoczona przez podglądającego Malanowicza, konieczne było wystrzelenie rakietnicy za plecami Umeckiej, aby wywołać w niej najprostszą reakcję. Podobno po tym zdarzeniu coraz bardziej wściekły Polański krzyknął: „No i co, idiotko, pomogło?”, a Umecka przytaknęła, dodając, iż huk był trochę za głośny. Jolanta nie potrafiła pływać, a po tygodniu spędzonym na planie zaczęła szybko przybierać na wadze, nie mieszcząc się w bikini (czego przyczyną był ogromny stres) – sfrustrowany reżyser zabierał ją na długie biegi, a gdy aktorka zostawała w tyle, ekipa ciągnęła ją na pasku przywiązanym do nadgarstków.

Zdjęcia do Noża w wodzie powstawały w Giżycku i Mikołajkach, wykorzystując jeziora Mikołajskie, Kisajno, Jagodne i Śniardwy. Utrudniały je wahania pogody, a także ciężkie warunki pracy całej ekipy filmowej – Polański wraz z operatorem często niebezpiecznie balansowali za burtą, obsługując ciężki sprzęt. Często dochodziło również do wypadków, na przykład podczas próby zapalenia pochodni w kokpicie, goniec podpalił własne spodnie i był zmuszony wskoczyć do wody. Dodatkowo w trakcie realizacji filmu Roman Polański uległ wypadkowi samochodowemu, który poskutkował pękniętą czaszką, a także stale kłócił się z żoną Barbarą Kwiatkowską, co zdecydowanie nie pomagało przy pracy.

Jolanta Umecka Nóż w wodzie
Nóż w wodzie – walka o dominację, MacGuffin i Freud

Polański opisał Nóż w wodzie jako film, w którym „wykorzystano wakacyjną atmosferę zabarwioną sporą dawką ironii”. Dzieło posiadające wiele freudowskich odniesień zostało oparte na przemyślanym scenariuszu, który zastępuje egzotyczną scenerię i efekty specjalne – to właśnie bez nich udało się uzyskać genialnie narastające napięcie, charakterystyczne dla dramatu psychologicznego, w tym przypadku podsycone erotyzmem.

Filmowe małżeństwo poróżnia z chłopakiem głównie wiek, stan majątkowy i pozycja społeczna (mężczyzna jest dziennikarzem sportowym). Już na pierwszy rzut oka da się zauważyć „zachodni” styl życia Krystyny i Andrzeja – jacht „Christine” stanowi najlepszy z możliwych przykład. Andrzej w rozmowach z chłopakiem nie kryje dumy, że „Christine” jest ich, a nie „klubowa”, natomiast młody bohater, drwiąc z zachodnich aspiracji małżeństwa pyta: „Żonie na imię Christine?”. Jacht staje się ponadto żywym dowodem na uprzedmiotowienie Krystyny przez męża.

Klaustrofobiczna przestrzeń otoczona wodą oraz obecność na pokładzie kobiety wzmaga w mężczyznach chęć rywalizacji. Andrzej kończy jedną z rozmów z chłopakiem tymi słowami: „Jeśli na pokładzie jest dwóch facetów, jeden musi być kapitanem”. Punktem zapalnym konfliktu staje się również tytułowy nóż – filmowy MacGuffin.

Walka Andrzeja z chłopakiem o dominację przebiega na wszelkich dostępnych płaszczyznach – mężczyźni okazują swój spryt i siłę potrzebną na pokładzie, chwalą się własnymi umiejętnościami (np. sztuczki chłopca z nożem) oraz ulegają dziecinnym konkurencjom – ścigają się o to, kto pierwszy nadmucha plażowego krokodyla – zwycięzcą zostaje chłopak, mimo że musiał użyć ust w przeciwieństwie do leniwego Andrzeja posługującego się pompką. Całości męskiego starcia przygląda się Krystyna, która w duchu kibicuje młodzieńcowi, mając dość własnego męża.

Nóż w wodzie recenzja

Nóż wraz z innymi, fallicznymi rekwizytami użytymi w dziele odwołuje się wprost do freudowskiej psychoanalizy. Filmowe obiekty falliczne to przede wszystkim: wiosło, którym nieumiejętnie posługuje się chłopak, butelka stłuczona przez Andrzeja, lampa naftowa trzymana między udami bohatera, a także bierki i fajka. Czynnik ten wraz z wieloma dwuznacznymi dialogami powodują, że Nóż w wodzie odczytywany jest w kontekście kompleksu edypalnego, a tym samym dojrzewania chłopaka, którego kulminacja następuje, gdy ubiera szlafrok Andrzeja i uwodzi jego żonę.

Starcie dojrzałości z młodością

Rywalizacja Andrzeja i chłopca okazuje się w szerszym zakresie walką starości z młodością. Zatarg między mężczyznami rodzi się z winy Andrzeja – to on prowokuje chłopaka, prawdopodobnie zazdroszcząc mu młodego wieku, roztrząsając tym samym własną wiekowość i przemijalność. Pokaz siły i sprytu dokonywany przez mężczyzn w trakcie rejsu działa na korzyść chłopaka, który mimo braku doświadczenia pokonuje Andrzeja.

Nóż w wodzie ukazuje rzeczywistość, w której dojrzałość prędzej czy później musi ustąpić miejsca młodzieńczej świeżości, pełnej nowych ideałów i sposobów na życie. Ten wątek obecny w filmie Polańskiego porównywany jest najczęściej do problematyki podejmowanej przez mistrza polskiej literatury – Witolda Gombrowicza. Gombrowicz ów konflikt dojrzałości z niedojrzałością najbarwniej rozwinął w powieściach Pornografia i Trans-Atlantyk (gdzie słynna synczyzna zastępuje ojczyznę), w miejsce Absolutu wstawiając młodość – to, co ziemskie, silne i świeże. Można stwierdzić, że podobnie Nóż w wodzie stanowi swoistą pochwałę niedojrzałości, która w ostatecznym starciu pokonuje starość.

Nóż w wodzie obsada

Nóż w wodzie – odbiór, nagrody i późniejsze uznanie

Nóż w wodzie w Polsce nie został przyjęty życzliwie (głównie przez władzę) – dziennikarz “Sztandaru Młodych” wytknął filmowi „brak powagi”. W recenzji z marca 1962 roku napisano: „Nic w tym filmie nas nie poruszyło. Reżyser nie ma nic ciekawego do powiedzenia o współczesnym człowieku, nie utożsamiamy się też z jego bohaterami”. W Ameryce film spotkał się z o wiele bardziej przychylnymi reakcjami (choć zdarzały się również negatywne recenzje) – dziennikarze „Republic” twierdzili, że właśnie pojawił się „wielki, młody talent”.

20 września 1963 roku na okładce „Time’a” został umieszczony kadr z filmu Polańskiego. 13 kwietnia 1964 roku reżyser pojawił się na ceremonii rozdania Oscarów, do którego był nominowany w kategorii najlepszego filmu zagranicznego – Polański przegrał jednak z włoskim mistrzem Federico Fellinim, którego uwielbiał. Nóż w wodzie otrzymał ponadto prestiżową nagrodę FIPRESCI na festiwalu w Wenecji.

Nóż w wodzie należy do jednych z najlepszych obrazów w dziejach polskiej kinematografii, ukazując całkowite nowatorstwo, odrzucające dotychczasowe wątki patriotyczne powszechne w powojennym kinie. Polański lustrując uważnie ludzką psychikę, dokonał celnych spostrzeżeń rodem z psychoanalizy Freuda, demaskując ciemną stronę naszej natury żądnej władzy i dominacji. Jego dzieło porównywane jest dziś do największych klasyków kina, w tym do twórczości Alfreda Hitchcocka i Nowej Fali francuskiej (chociaż odwołaniom do ruchu nowofalowców reżyser stanowczo zaprzeczał). Nóż w wodzie wyprzedzając swoje czasy, nadal porywa współczesnego widza niesionego na fali uniwersalizmu dzieła.

Literatura:

1. Ch. Sandford, Polański, przeł. Z. Kościuk, Poznań 2008.

2. G. Stachówna, Roman Polański i jego filmy, Warszawa 1994.