„Persona” – doskonałość formy i treści Ingmara Bergmana

Persona Bergman

 

Tytuł: Persona

Rok produkcji: 1966

Reżyseria: Ingmar Bergman

Obsada: Bibi Andersson, Liv Ullman, Gunnar Björnstrand i inni

 

 

Persona Ingmara Bergmana to jedno z najbardziej wielowątkowych i enigmatycznych arcydzieł kina. Przez lata film podlegał rozmaitym interpretacjom, prowadzącym do sporów w środowisku krytyków filmowych. Po latach Bergman stwierdził: „Dziś czuję, że w Personie (…) posunąłem się tak daleko, jak tylko mogłem. W poczuciu wolności dotknąłem bezsłownych tajemnic, które jedynie kino potrafi unieść”.

Persona utrzymana jest w kompozycji klamrowej – Bergman wprowadza do filmu swoisty prolog i epilog. Film otwiera widok lampy łukowej oraz biegnącej przez projektor taśmy, a następnie sekwencja przywodząca na myśl przykład czystej formy, w której widzimy zabijane zwierzę, wnętrzności i nieboszczyków. Dopiero po silnie oddziałujących na widza obrazach wyłaniają się bohaterowie filmu i akcja.

Bergman przedstawia historię aktorki teatralnej Elisabet Vogler (w tej roli Liv Ullman), która w czasie spektaklu Elektry Eurypidesa traci głos. Po zejściu ze sceny Elisabet nadal milczy – nie jest chora, wydaje się, że sama podjęła decyzję o niewypowiadaniu żadnych słów. Po pobycie w klinice psychiatrycznej, w towarzystwie pielęgniarki Almy (Bibi Andersson), przechodzi rekonwalescencję nad morzem.

Znaczenie nazwiska Elisabet objaśnił sam Bergman: „Vogler to nazwisko popularne w Szwecji… Ale Vogler kojarzy się także ze słowem „ptak”, a ptaki w moim odczuciu miały w sobie zawsze coś demonicznego, tajemniczego, groźnego. Boję się ptaków już od dzieciństwa. Niektórzy twierdzą, że ptaki symbolizują duszę ludzką. Być może moje obawy mają coś z magii, mistyki, okultyzmu. Zresztą uprawianie sztuki jest już samo w sobie rodzajem egzorcyzmów…”.

Persona film

Persona – maska, personalizm, konfrontacja ze społeczeństwem

Słowo „persona” posiada wiele znaczeń – z języka łacińskiego oznacza po prostu „osobę”; to również maska, rola. Tytuł filmu Bergmana nawiązuje do nurtu filozofii współczesnej – personalizmu – poprzez wspólne akcentowanie autonomicznej wartości osobowości w analizie rzeczywistości. Jednak to odwołanie do dorobku Carla Gustava Junga jest najbardziej zauważalne – według szwajcarskiego psychiatry persona to pokrótce postawa, którą przyjmujemy w konfrontacji z innymi, „maska” zakładana w zależności od pełnionej roli społecznej. Persona to powierzchnia psychiki pośrednicząca między ego a światem zewnętrznym.

Milczenie Elisabet można interpretować na wiele sposobów. Czy aktorka wyraża w ten sposób bunt względem fatalizmu życia i przyjmowaniu przez nas różnych postaw zależnych od społeczeństwa, w języku Witolda Gombrowicza – form? Woli poddać się postawie pasywnej? A może wszystko, co chciała w życiu powiedzieć już wypowiedziała?

Ewentualna bierność Elisabet nie wyklucza jej ze świata żywych – nie może ona opuścić samej siebie. Aleksander Jackiewicz proponuje takie oto rozumienie filmowej bohaterki: „A może postanowiła przestać być aktorką, stać się autorem, bogiem, (…) który porusza sprężynami świata i realizuje teatr na jawie?”. Jedno jest pewne – pozostałe osoby nie mogą zaakceptować faktu milczenia Elisabet. Ludzie boją się tego, co odmienne. Z tego powodu próbują namówić aktorkę do powrotu do „ich normalności” i starają się wydobyć z niej jakiekolwiek słowo. Nie godzą się na milczenie Elisabet i jej spokojne przyglądanie się innym – traktują to jako wyraz ostatecznego narcyzmu.

Film Bergmana - Persona
Towarzystwo Elisabet działa z kolei na drugą bohaterkę filmu, Almę, aktywizująco – pielęgniarka otwiera się przed aktorką, rozpoczynając jakby własny spektakl. Alma spowiada się ze skrywanych lęków, opowiada swoje życie, w tym mocno intymne historie, jak na przykład o przygodnym stosunku z młodszymi chłopcami w czasie wypoczynku z przyjaciółką na plaży. Słuchająca Elisabet niszczy Almę, która „wpuściła” aktorkę w swoje wnętrze i utożsamia się z nią, zatracając siebie.

Doskonałość formy Persony

Persona to dzieło ukazujące proces tworzenia oraz istotę sztuki, co widać w pierwszych i ostatnich scenach – obrazach lampy łukowej i filmu animowanego, w powtarzaniu tego samego monologu Almy widzianego z perspektywy Elisabet i przemawiającej, czy wreszcie ¬– we fragmencie realizacji filmu, gdy kamera odjeżdża od postaci granej przez Bibi Andersson.

Owe sceny wskazują również, że Persona to film o reżyserze. Bergman demonstruje własne zdolności m.in. przez zatrzymywanie czasu i ingerencję w porządek opowiadania. Ukazuje, że to on jest bogiem, ostatecznym kreatorem filmu, który może zmusić postać do ponownego wypowiedzenia identycznych słów i zarządza jej losem. Zwraca się wprost do widza głównie za pośrednictwem odbiegających od głównej fabuły filmu scen – wbijania gwoździa w dłoń, chodzącego po ekranie pająka czy nawet męskiego członka. Bergman dzięki tym obrazom zdaje się przekazywać, że Persona traktuje o rzeczach ostatecznych i niezwykle trudnych, wręcz niekomfortowych, prowadzących do filmowego dramatu.

Ogromną rolę w tworzeniu filmu odegrał Sven Nykvist, dwukrotny laureat Oscara za zdjęcia do filmów Szepty i krzyki (I. Bergman, 1972) oraz Fanny i Aleksander (I. Bergman, 1982). Jego czarno-białe zdjęcia do Persony wzmagają artystyczny wymiar dzieła poprzez ascetyzm, zbliżenia twarzy bohaterów oraz wspaniały kadr, w którym za pomocą fotomontażu jedna twarz zostaje zmontowana z twarzy Almy i Elisabet, przez co postacie utożsamiają się ze sobą. Nie można zapomnieć także o powściągliwej i przemyślanej grze aktorskiej, która właśnie dzięki tym cechom tak bardzo trzyma widza w niepewności i napięciu oraz tworzy atmosferę tajemniczości.

Persona film - recenzja

Doskonałość treści

Historia Almy i Elisabet rozpatrywana alegorycznie to ukazanie dwoistości psychicznej jednej i tej samej osoby. Jest to interpretacja w duchu teorii wymienianego wcześniej Junga. Obie kobiety są najprawdopodobniej ze sobą tożsame, są metaforą dwóch stron człowieka, persony i ego. Pierwsza ze stron to dusza artystyczna, aktorka symbolizowana przez Elisabet, natomiast drugą jest pospolita, „rzeczywista” Alma.

Gdy ego (a więc przysłowiowe „ja”) identyfikuje się z personą, człowiek staje się zaledwie odbiciem formy, jaką ukształtowało dla niego społeczeństwo – jednostka błędnie czuje się bardziej autentyczna w odgrywanej przed światem zewnętrznym roli niż w czasie, gdy poddaje się prawdziwym odczuciom. Człowiek traci wtedy poczucie realności, wyobcowuje się od siebie samego. Ów konflikt został przedstawiony w filmie, jako problem utożsamienia się ego i persony w psychice Almy.

Bergman w Personie balansuje pomiędzy najtrudniejszymi problemami dotyczącymi człowieka od początku istnienia ludzkości, przez co film wypełnia egzystencjalny lęk. Reżyser prowadzi rozważania nad tym, co decyduje o tym, że po prostu się istnieje, bez przybierania kolejnych masek i wchodzenia w role – czym jest samo bycie. Podejmuje również temat poczucia tożsamości z samym sobą, a raczej – jego utraty. Persona to w końcu obraz przywołujący problem zniewolenia człowieka narzuconymi przez społeczeństwo normami, a także studium ludzkiej psychiki.

Bergman po raz kolejny uczynił swój film uniwersalnym nośnikiem prawd o człowieku i jego tragicznym losie, doprowadzając do doskonałości zarówno formę jak i treść dzieła. Persona zdecydowanie zasługuje na tytuł jednego z najlepszych filmów Ingmara Bergmana, nie tylko z powodu ciągłej aktualności tematu, ale również dzięki możliwości wielu interpretacji, rodzących się w zależności od doświadczeń i odczuć widza. Tak rodzi się prawdziwe arcydzieło – w kontakcie z odbiorcą.

Literatura:

A. Jackiewicz, Antropologia filmu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975.