Peter Lorre – czarny charakter ubiegłego stulecia

Peter Lorre

Peter Lorre w filmie Sokół maltański

Peter Lorre należy do smutnej grupy niedocenionych za życia aktorów wczesnego kina. Do historii przeszły jego role psychopatycznych złoczyńców ze znamiennym szaleńczym spojrzeniem.

Buntownik László

László Löwenstein, bo tak naprawdę nazywał się Peter Lorre, urodził się 26 czerwca 1904 roku w Rużomberku – austrowęgierskim mieście. Jego rodzice Alajos Löwenstein i Elvira Freischberger byli wyznania żydowskiego. Przyszły aktor szybko stracił matkę, a jego ojciec nie radząc sobie z wychowaniem jego i dwójki braci, poślubił Melanie Klein, z którą doczekał się kolejnych potomków.

Lorre jako nastolatek uciekł z domu, a w wieku 17 lat debiutował na scenie w Wiedniu, gdzie współpracował m.in. z teatrem lalkowym. Następnie aktor wyjechał do Niemiec i tam poznał Bertolta Brechta, autora sztuki Mann est Mann, do której Lorre otrzymał angaż. W tym czasie grywał również małe role w niemieckich Białym diable (Alexandre Volkoff, 1930) oraz Kufrze pana O.F. (Alexis Granowsky, 1931).

M – morderca

Pierwszą głośną rolą Petera Lorre był Hans Beckert, główny bohater filmu niemieckiego ekspresjonisty Fritza Langa M – morderca (1931). Podobno reżyser w trakcie pracy nad scenariuszem był od początku przekonany, że idealnym kandydatem do roli tytułowego mordercy będzie Lorre. M był pierwszym filmem dźwiękowym Langa, jednocześnie jego ulubionym, który reżyser uznał za osobiste magnum opus.

Peter Lorre M film

Peter Lorre w filmie M-morderca

Thriller M – Morderca stanowi historię seryjnego mordercy, którego ofiarami są dzieci. Miasto ogarnia panika, każdy staje się domniemanym zabójcą, a na policję trafiają setki zgłoszeń dotyczące podejrzanych o zbrodnię. Jedynym punktem zaczepienia w sprawie schwytania mordercy okazuje się jego charakterystyczne gwizdanie. Gdy niewidomy mężczyzna słyszy je na ulicy, zleca koledze naznaczenie gwiżdżącej osoby znakiem M na plecach.

Pod koniec lat 30. Fritz Lang wyznał, że zrealizował Mordercę, aby „ostrzec matki przed lekceważeniem dzieci”, a samozachwyt nad filmem tłumaczył usytuowaniem go w obszarze krytyki społecznej. To właśnie schwytany w końcu antybohater wydaje wyrok na społeczeństwo w swojej końcowej, tragicznej przemowie: „Chcę uciec… uciec od siebie! Ale to niewykonalne. Nie potrafię. Nie mogę uciec. Ktoś myśli, że wie, jak to jest być mną? Jak jestem zmuszony, by grać?”. Po swoim fenomenalnym występie, na ponad 20 lat ugruntował się wizerunek Lorre’a jako czarnego charakteru kina. Od tej pory angażowano go do filmów noir i kryminałów, oczekując spektakularnych kreacji antybohaterów.

Odkrycie Alfreda Hitchcocka

Gdy w Niemczech naziści coraz bardziej rośli w siłę, Lorre postanowił opuścić kraj. W pierwszych anglojęzycznych produkcjach miał problemy z akcentem, więc uczył się języka fonetycznie. Jego charyzma, umiejętność ukazania szybkiej zmiany nastroju (od radości po złość i szał) oraz magnetyczne spojrzenie zafascynowały Alfreda Hitchcocka, który postanowił obsadzić Lorre’a w swoich dwóch brytyjskich filmach.

Po raz pierwszy u reżysera Zawrotu głowy, Peter Lorre zagrał w 1934 roku – pierwotnej wersji Człowieka, który wiedział za dużo (drugiej realizacji filmu Hitchcock dokonał w 1956 roku, a główne role zagrali tam James Stewart i Doris Day). Człowiek, który wiedział za dużo to jeden z pierwszych filmów, który zapoczątkował serię produkcji, których fabuła opiera się na porwaniu rodzicom dziecka. Główni bohaterowie, Jill i Bob Lawrence, wypoczywają wraz z córką w Szwajcarii, jednak ich sielankę przerywa morderstwo nowo poznanego agenta, po którym terroryści uprowadzają ich córkę. Małżeństwo nie ufając policji, bierze sprawy w swoje ręce.

Lorre Peter

Peter Lorre w filmie Człowiek, który wiedział za dużo

Aktor i reżyser ponownie współpracowali ze sobą na planie Bałkanów (Secret Agent, 1936), gdzie Lorre zagrał u boku jednej ze słynnych blondynek Hitchcocka, Madeleine Carroll. Bałkany to film szpiegowski, którego akcja rozgrywa się wokół misji zabicia niemieckiego agenta podczas I wojny światowej.

Austriak w Fabryce Snów

Po wielkim sukcesie Petera Lorre w M – morderca, Ameryka zapragnęła zobaczyć go na swoich ekranach. W 1935 roku premierę miał obraz Zabiłem – ostatni film Josefa von Sternberga zrealizowany dla Columbia Pictures, na podstawie słynnej powieści Fiodora Dostojewskiego Zbrodnia i kara. Lorre wcielił się tu w postać Raskolnikowa, studenta pochłoniętego problemami o naturze metafizycznej. Ratunkiem dla nich w oczach bohatera jest nieumotywowane morderstwo. Po jego dokonaniu Raskolnikow zaczyna jednak czuć się coraz gorzej.

W tym samym roku Lorre zagrał w Szalonej miłości Karla Freunda, jako doktor Gogol – chirurg owładnięty miłością do zamężnej aktorki. W czasie kontraktu z 20th Century Fox wystąpił w serii filmów Mr. Moto, jako tytułowy, japoński agent. Peter Lorre był wielce niezadowolony z roli w Panie Moto, gdyż uważał ją za… dziecinną.

Lata 40. były owocnym czasem w karierze Austriaka. Aktor zagrał w wielu filmach, w tym w Poprzez noc (V. Sherman) czy Twarz za maską (R. Florey), ale to wielki film Johna Hustona Sokół maltański (1941) sprawił, że było o nim jeszcze głośniej.

Peter Lorre filmy - Szalona miłość

Peter Lorre w filmie Szalona miłość

U boku Humphreya Bogarta

Sokół maltański Hustona to ekranizacja powieści Dashiella Hammetta. Klasyczny film noir osadzony zostaje w latach 30. w San Francisco i stanowi historię detektywa Sama Spade’a (wybitna kreacja Humphrey Bogarta), który staje przed zadaniem rozwiązania zagadki zaginionej statuetki sokoła. Dochodzenie utrudnia mu piękna femme fatale (w tej roli Mary Astor). Lorre otrzymał rolę ciemnego charakteru, Joela Cairo. Sokół maltański to przede wszystkim opowieść o moralnej degradacji i ludzkiej chciwości.

W 1942 roku Peter Lorre został obsadzony w słynnej, obsypanej Oscarami Casablance Michaela Curtiza. Film ze świetnymi Humphreyem Bogartem i Ingrid Bergman na stałe wszedł do kanonu najlepszych produkcji w dziejach X muzy. Casablanca to wszystkim dobrze znane dzieło, którego akcja toczy się w okresie II wojny światowej. W tytułowej Casablance dochodzi do ponownego spotkania Ricka i Ilsy, dawnych kochanków, których uczucie nadal trwa. Ilsa po latach została jednak żoną Victora Laszlo, działacza ruchu oporu z Czech.

U boku Bogarta, Lorre zagrał jeszcze w latach 50. w filmie Pobij diabła (J. Huston, 1953). Przygodowy komediodramat ukazuje podróż do Afryki czterech krętaczy i Dannreuthera, którzy chcą odnaleźć złoża uranu.

Po wojnie

Peter Lorre, jeszcze u schyłku wojny, zagrał w świetnej czarnej komedii Franka Capry Arszenik i stare koronki (1944), u boku Cary’ego Granta oraz Priscilli Lane. Bohaterki filmu, dwie starsze panie, rozpaczają nad smutnym losem samotnych mężczyzn i z tego powodu postanawiają im pomóc – na kolacji podają im wino zatrute arszenikiem. W domu sióstr Brewster można odnaleźć prawdziwe trupy w szafie – cały proces stara się zakończyć ich siostrzeniec Mortimer (Cary Grant).

Peter Lorre - Arszenik i stare koronki

Arszenik i stare koronki (po prawej Peter Lorre)

Po II wojnie światowej i zakończeniu kontraktu z Warner Bros, Peter Lorre utracił swą sławę w Hollywood. Żył na skraju bankructwa. W tym czasie zajął się pracą sceniczną i radiową. Jego niedola nie trwała długo – w 1952 roku powrócił do Ameryki, gdzie zmienił się charakter oferowanych mu ról – przestali nimi być sami złoczyńcy.

W 1954 roku zagrał wraz z Kirkiem Douglasem i Jamesem Masonem w przygodowym obrazie 20 000 mil podmorskiej żeglugi (R. Fleisher). Kolejne lata przyniosły mu pierwszoplanowe role w takich produkcjach jak Jedwabne pończoszki (R. Mamoulian, 1957), Wyprawa na dno morza (I. Allen, 1961), Poskromienie złoczyńcy (J. Tourneur, 1963) czy Kruk (R. Corman, 1963).

Peter Lorre prywatnie

Peter Lorre był trzykrotnie żonaty, kolejno z aktorką Celią Lovsky, ponownie aktorką – Kaaren Verne oraz Anne Brenning, z którą miał jedyne dziecko (córkę Catharine). W 1960 roku został uhonorowany gwiazdą w Hollywoodzkiej alei sław. Pod koniec życia aktor mocno podupadł na zdrowiu, prawie całe życie zmagał się też z silnym bólem (m.in. przez pęcherzyk żółciowy), co doprowadziło do jego uzależnienia od morfiny. Peter Lorre zmarł w wyniku udaru mózgu 23 marca 1964 roku. Pozostawił po sobie wybitne kreacje, które na szerszą skalę zostały docenione dopiero po jego śmierci.

Literatura:

1. G. Svehla, Peter Lorre. Midnight Marquee Actors Series, Midnight Marquee Press, 1999.

2. P. Jensen, The Cinema of Fritz Lang, New York: A. S. Barnes&Co, 1969.

3. C. Fujiwara, The Little Black Book: Movies., Cassell Illustrated, London 2007.