„Pies andaluzyjski” – surrealistyczny manifest Buñuela

Pies andaluzyjski

 

Tytuł: „Pies andaluzyjski” („Un chien andalou”)

Rok produkcji: 1929

Reżyseria: Luis Buñuel

Obsada: Simone Mareuil, Pierre Batcheff, Salvador Dali, Luis Buñuel i inni

 

 

 

 

Niewiele filmów niemych zostało owianych tak wielką legendą, jak surrealistyczne dzieło duetu artystycznego Luis Buñuel-Salvador Dali pod tytułem „Pies andaluzyjski”. W budzącym kontrowersję istnym manifeście surrealizmu twórcy przełamali dotychczasową tradycję kina, realizując szokujący, irracjonalny obraz, w którym forma sennego marzenia, zwraca odbiorcom uwagę na konieczność introspekcji oraz zwrotu w stronę największych tajemnic ludzkiej podświadomości.

„Pies andaluzyjski”, czyli dzieło filmowej awangardy

Krótkometrażowy, niemy film „Un chien andalou” był debiutem reżyserskim Luisa Buñuela. Hiszpański twórca napisał scenariusz produkcji wraz z czołowym przedstawicielem surrealistycznego malarstwa, Salvadorem Dali. Wspólnymi siłami wybitni artyści stworzyli rewolucyjny i skandalizujący obraz, który przeszedł do historii kina ze względu na drastyczność kadrów, fabularną alogiczność, zaprezentowaną wolność twórczą, a w końcu przyjęcie przez film formy sennego marzenia, która odsyła widza do najbardziej tajemniczych i frapujących zakamarków ludzkiej podświadomości.

Jeśli wierzyć doniesieniom samego Luisa Buñuela, bezpośrednią inspiracją do powstania „Psa andaluzyjskiego” była jego rozmowa z Salvadorem Dali na temat ich osobistych koszmarów. Buñuel miał zrelacjonować najsłynniejszemu surrealiście sen, w którym postrzępiona chmura przysłaniała Księżyc, a następnie pojawiła się sekwencja przecięcia ludzkiego oka za pomocą brzytwy (dokładnie te same sceny odnajdziemy w krótkometrażowej produkcji).

Pies andaluzyjski recenzja

Pies andaluzyjski – aktorka Simone Mareuil

W odpowiedzi na opowieść kontrowersyjnego twórcy Dali przedstawił natomiast nękającą go wizję ludzkiej ręki, z której wychodzą mrówki. Rozmowy o sennych fantazjach miały zaowocować planem nakręcenia wspólnego filmu. Owej historii powstania awangardowego dzieła zaprzeczył jednakże Salvador Dali, który zapewniał, że kontrowersyjny obraz był rezultatem zapisu luźnych, niezależnych myśli i skojarzeń, na wzór pisma automatycznego.

Oczy szeroko zamknięte…

Na fabułę „Psa andaluzyjskiego” składa się kilka, mniej lub bardziej powiązanych ze sobą, często irracjonalnych sekwencji, których głównym zadaniem było zerwanie z dotychczasową tradycją kinową, zaszokowanie i dezorientacja odbiorców, a także skłonienie ich do refleksji i nowego spojrzenia nie tylko na sztukę filmową, ale w końcu sferę podświadomości oraz znaczenie snów. Film otwiera ujęcie mężczyzny ostrzącego brzytwę, którego zagrał Luis Buñuel.

Następnie tajemnicza postać przecina przy użyciu trzymanego przedmiotu kobiece oko. W kolejnych scenach obserwujemy m.in. dziewczynę i dążącego do zbliżenia z nią młodego mężczyznę (w tej roli Pierre Batcheff), zebrany na ulicy tłum obserwujący kobietę z odciętą dłonią, która szturcha kończynę za pomocą kija czy ujęcia w plenerach (znalezione w lesie zwłoki, pocałunki kochanków na plaży).

Pies andaluzyjski interpretacja

Un chien andalou – scena przecięcia oka brzytwą

Z pewnością najsłynniejszym kadrem dzieła Buñuela i Dalego pozostaje drastyczny moment rozchylenia powiek głównej postaci kobiecej i przecięcia jej oka brzytwą, który w roku premiery wywołał oburzenie, a dziś niezmiennie wzbudza w publiczności dyskomfort i poczucie odrazy za sprawą dużego zbliżenia, szczegółowości i realizmu filmowanego procesu (np. wypływający z oka płyn po rozcięciu gałki). Ta umiejscowiona na samym początku seansu scena staje się niezwykle wymowną sekwencją, która urasta do rangi symbolu.

Oto bowiem reżyser manifestuje własne, nowatorskie spojrzenie na X muzę, wskazując odbiorcom, że odbiór jego dzieła wymaga zupełnie innego niż dotychczas oglądu, „nowego oka”. Ludzki organ staje się ponadto metaforą konieczności spojrzenia w głąb siebie (niczym sugestywny tytuł głośnego filmu Kubricka „Oczy szeroko zamknięte”), zwrócenia w stronę własnej podświadomości, skrywanych obsesji, lęków i nieokiełznanych żądz.

„Pies andaluzyjski” – brzytwa, mrówki i inne symboliczne rekwizyty

W tym kontekście metaforyczne okazują się również pozostałe rekwizyty wykorzystane w „Psie andaluzyjskim” – brzytwa jako symbol falliczny, bądź mrówki obrazujące narastający stan manii i wewnętrzne lęki głównych bohaterów. Cielesność i pierwotne instynkty tłumione na co dzień przez system i społeczeństwo, stają się głównym wątkiem fabularnym „Un chien andalou”.

Film Pies andaluzyjski

Odcięte kończyny, ludzkie zwłoki, ujęcia roznegliżowanej kobiety, której w porywach niemal zwierzęcego odruchu pragnie postać grana przez Pierre’a Batcheffa, a w końcu słynne, ranione oko czy piana tocząca się z ust podnieconego mężczyzny nadają surrealistycznemu bądź co bądź obrazowi pewne znamiona skrajnego naturalizmu ilustrującego namiętności i kierujące człowiekiem popędy, które na wzór freudowskiej psychoanalizy toczą nieustanną walkę pomiędzy instynktem życia i śmierci: Erosem i Tanatosem.

„Pies andaluzyjski” jako forma marzenia sennego

„Un chien andalou” to ponadto jeden z pierwszych w historii kina filmów onirycznych. Co znamienne, w awangardowym dziele duetu Buñuel-Dali sen nie pełni jedynie funkcji fabularnego dodatku czy pretekstu do zapoznania się z psychologicznym portretem ekranowych postaci – marzenie senne staje się bowiem w „Psie andaluzyjskim” wzorem dla samej formy opowieści, która, podobnie jak wizja śniącego człowieka, zostaje pozbawiona związków przyczynowo-skutkowych, podstawowych praw klasycznej logiki czy chronologii. Osiągnięcie tego efektu nie byłoby oczywiście możliwe bez użycia typowych dla produkcji z motywem snu środków technicznych, takich jak rozmycie obrazu, deformacja przestrzeni, naprzemienne dynamizacja i spowolnienie montażu czy gwałtowne ruchy kamery.

Tym samym „Pies andaluzyjski” zbliża się w podejmowanej tematyce do najbardziej sekretnych oraz fascynujących pokładów ludzkiej psychiki, projekcji podświadomości ukazywanej pod postacią fantazji, a także marzeń sennych. To wszystko sprawia, że zrealizowany we Francji pod koniec lat 20. ubiegłego stulecia film stanowi sztandarowy przykład surrealizmu w kinie, wzorowanym na awangardowym malarstwie i poezji, dla których to właśnie psychoanaliza i sen stanowiły podstawowe źródło inspiracji twórczej. „Kino to najlepszy instrument do wyrażania świata snów, emocji i instynktów” – powiedział po latach sam twórca legendarnej produkcji, Luis Buñuel.

Literatura:

C. Fujiwara, „The Little Black Book: Movies: Over A Century of the Greatest Films, Stars, Scenes, Speeches and Events that Rocked the Movie World”, Cassell Illustrated, London 2007.