„Północ, północny zachód” – esencja kina szpiegowskiego

Północ, północny zachód

 

Tytuł: Północ, północny zachód (North by Northwest)

Rok produkcji: 1959

Reżyseria: Alfred Hitchcock

Obsada: Cary Grant, Eva Marie Saint, James Mason, Jessie Royce Landis, Leo G. Caroll, Philip Ober i inni

 

Początków oraz późniejszego formowania thrillera szpiegowskiego należy upatrywać już we wczesnym kinie niemym, jednak swoisty renesans owego gatunku filmowego przypada na lata 30. ubiegłego wieku. Stało się tak głównie za sprawą twórczości Alfreda Hitchcocka, który poza odrodzeniem, dokonał również popularyzacji kina szpiegowskiego.

Do najważniejszych owoców pracy mistrza suspensu w tym czasie należą Człowiek, który wiedział za dużo (1934), 39 kroków (1935), Bałkany (1936), Młody i niewinny (1937) oraz Starsza pani znika (1938). O sięganiu przez Hitchcocka po ten gatunek także wiele lat później, świadczy sensacyjny thriller szpiegowski – Północ, północny zachód.

Główny bohater filmu, Roger O. Thornhill (w tej roli genialny Cary Grant) zajmujący się na co dzień reklamą, zostaje mylnie zidentyfikowany przez szpiegów jako Georg Kaplan – agent służb specjalnych USA. Mężczyzna pada ofiarą uprowadzenia, a po serii przesłuchań i uniknięciu śmierci z rąk szpiegów, rozpoczyna samodzielne śledztwo w celu odnalezienia prawdziwego Kaplana i oczyszczenia swego imienia z zarzutów.

Północ, północny zachód – klasyczny film szpiegowski

Film szpiegowski odróżnia od filmów sensacyjnych czy kryminalnych przede wszystkim brak nadrzędnej postaci detektywa. W zamian za to, miejsce centralnego bohatera zajmuje osoba, która przez przypadek, znajdując się „w nieodpowiednim miejscu o niewłaściwym czasie”, staje się ofiarą nieporozumienia. Zazwyczaj zostaje niesłusznie oskarżona o dokonanie przestępstwa, przez co na własną rękę musi odnaleźć prawdziwego złoczyńcę, aby uniknąć kary. Paradoksalnie policja w filmach szpiegowskich również stoi po niewłaściwej stronie, utrudniając działania niewinnego bohatera, ściganego dodatkowo przez groźnych szpiegów. Thriller szpiegowski to najprościej mówiąc historia zwykłego człowieka, który znalazł się w niezwykłych okolicznościach. Taką opowieść stanowi właśnie Północ, północny zachód.

Północ, północny zachód Hitchcock - recenzja

Cary Grant i Eva Marie Saint w filmie Północ, północny zachód

Istotnym elementem omawianego gatunku jest postać kobieca – niezależna i działająca, która zazwyczaj przejmuje inicjatywę i to właśnie dzięki niej bohaterowi udaje się rozwiązać problem. Przez wielu krytyków aspekt ten w twórczości Hitchcocka był interpretowany w odniesieniu do feminizmu – kobiety reżysera Psychozy są bowiem przeważnie silniejsze emocjonalnie od mężczyzn, cechuje je determinacja czy wreszcie – to one sprawiają, że bohaterowie zmieniają się i dojrzewają wewnętrznie.

W Północy, północnym zachodzie taką postacią jest Eve Kendall (w tej roli zjawiskowa Eva Marie Saint). Bohaterka odgrywa dwie odmienne role – przed grupą szpiegów oraz przed Thornhillem, mając dobre intencje ze względu na współpracę ze służbami specjalnymi. Ryzykowne działania Eve, a także uczucia w stosunku do niej głównego bohatera, przemieniają go z niezdarnego maminsynka w dojrzałego, ukształtowanego światopoglądowo mężczyznę.

Północ, północny zachód: egzotyczna sceneria i chaotyczny świat

Kolejnym aspektem decydującym o przynależności dzieła do filmu szpiegowskiego jest tło zdarzeń. W owym gatunku dominuje egzotyczna sceneria, ważny jest również motyw wędrówki bohatera. Roger Thornhill przemierza kilka tysięcy kilometrów przez Stany Zjednoczone w poszukiwaniu Kaplana. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych w Północy, północnym zachodzie jest oczywiście scena na polu kukurydzy, gdzie bohater ukrywa się przed przestępcami z samolotu. Finał następuje natomiast na słynnym Mount Rushmore, ukazującym głowy prezydentów USA. Nie bez znaczenia pozostaje tu również charakterystyczna muzyka, nadająca opowieści dynamikę. Autorem ścieżki dźwiękowej do Północy, północnego zachodu był ulubiony kompozytor Hitchcocka, Bernard Herrmann.

Thrillery szpiegowskie przedstawiają widzom zagrożenie, czyhające na ludzi praktycznie na każdym kroku. Świat okazuje się chaotyczny i niebezpieczny. Filmy tego gatunku burzą wizję uporządkowanego i zrównoważonego życia, a bohaterowie znajdujący się w sytuacji kryzysowej muszą zmierzyć się z własnymi lękami, dokonywać wyborów moralnych, a także narażać się na utratę tożsamości i nawet – życia. Według Martina Rubina celem thrillera szpiegowskiego jest wniesienie do monotonnego życia elementu tajemniczości – film sugerując istnienie podwójnej rzeczywistości, wskazuje na możliwą obecność niezwykłości w świecie realnym.

Boski Cary Grant – legenda złotej ery Holywood

North by Northwest film Cary Grant recenzja
Charyzmatyczny Cary Grant, skrywający przez całą swą karierę wewnętrzny mrok – traumę dzieciństwa i późniejszego życia prywatnego, do filmów Hitchcocka był angażowany czterokrotnie. Najbardziej charakterystycznym wizerunkiem bohatera granego przez Granta był bogaty, czarujący mężczyzna o niezwykłym poczuciu humoru, wiodący hedonistyczny styl życia, z łatwością uwodzący kobiety i jednocześnie – o licznych wadach. W Północy, północnym zachodzie Roger Thornhill jest również tego typu postacią.

Sukces Cary’ego Granta tkwi w prostocie jego gry aktorskiej, ciężkiej pracy oraz przede wszystkim – dbaniu o zdobycie sympatii widza. Latami konsekwentnie tworzył własny wizerunek, stając się poniekąd w oczach kamer bardziej postaciami granymi przez niego, niż samym sobą. Grant stał się symbolem wolności, niewinności, bezpośredniości i balansem między tradycją a nowoczesnością. „Każdy chciałby być Carym Grantem – nawet ja chciałbym być Carym Grantem” – mówił o sobie samym.

Północ, północny zachód – nie tylko historia o szpiegach

Północ, północny zachód to sztandarowy przykład thrillera szpiegowskiego, ale też historia oparta na motywie theatrum mundi. Teatralny wymiar rzeczywistości jest widoczny w filmie Hitchcocka głównie dzięki odgrywaniu przez prawie każdą z postaci różnych ról – to przede wszystkim Roger i Eve grająca zarówno przed Thornhillem i Vandammem (szefem szajki), ale również jeden ze szpiegów udający ogrodnika oraz siostra Vandamma.

Bohaterowie odtwarzają jedynie role, zaprojektowane przez osoby trzecie. Gra przychodzi im tak lekko, gdyż świat również pozbawiony jest trwałości, jest metaforyczną sceną, na której bezproblemowo można zmieniać maski. O motywie świata jako teatru świadczą także dialogi bohaterów, a w nich słowa Vandamma do Thornhilla: „jest pan znakomitym aktorem, po co panu teatr” czy pochlebiające, wypowiedziane przez Eve: „nawet nieźle to zagrałeś”.

Thriller szpiegowski - Północ, północny zachód

Północ, północny zachód jest ceniony przez widzów za fabułę wypełnioną zwrotami akcji, czego przyczyna tkwi w doprowadzonym przez Hitchcocka do doskonałości suspensie – widocznym w scenach przypadkowych śmierci niewinnych osób, ucieczki Thornhilla czy słynnego pościgu na polu kukurydzy, gdzie Hitchcock bawi się emocjami odbiorców. Dzieło spełnia również funkcję thrillera szpiegowskiego – ukazuje przygodowy, niezwykły aspekt życia, wywołując tym samym w widzu chęć do walki z nieubłaganą rutyną.

Literatura:

K. Loska, Hitchcock – autor wśród gatunków, Kraków 2002.