Stanley Kubrick – od fotografa do legendarnego wizjonera

Stanley Kubrick

Stanley Kubrick – autoportret, 1949 r.

Stanley Kubrick – reżyser, scenarzysta, producent i montażysta – zasłynął w dziejach kina takimi obrazami jak 2001: Odyseja kosmiczna, Mechaniczna pomarańcza czy Lolita. „Jeśli coś może być napisane lub wymyślone, może też być sfilmowane” – a filmowanie w stylu ekscentrycznego twórcy oznacza doprowadzenie dzieła do doskonałości.

Młody Stanley

Stanley Kubrick przyszedł na świat 26 lipca 1928 roku w Nowym Jorku. Miał korzenie żydowskie, jego rodzice pochodzili z terenów Środkowo-Wschodniej Europy, która wyemigrowała na początku XX wieku do Stanów Zjednoczonych. Był synem Austriaczki Gertrudy Peveler i lekarza Jakoba (Jacka) Kubricka.

To ojciec zaszczepił w przyszłym reżyserze pasję do szachów i fotografii, a za sprawą ostatniej wprowadził na ścieżkę filmowej kariery. Młody Kubrick miał możliwość korzystania ze sprzętu fotograficznego ojca, ucząc się przy tym, poza robieniem zdjęć, ich wywoływania i obróbki. Lubił muzykę jazzową, a w wolnych chwilach oddawał się grze na perkusji, czytaniu książek oraz rutynowym wyprawom do kina.

Reżyser Lśnienia nie był wzorowym uczniem – miał w szkole problemy i opuszczał zajęcia, tłumacząc swoje zachowanie nudnym sposobem nauczania. Szkoła nie potrafiła wzbudzić w nim zainteresowania poza jednym wyjątkiem – lekcją języka angielskiego, która była prowadzona w nieszablonowy sposób. W szkole średniej William Howard Taft poznał Alexandra Singera (również przyszłego reżysera) – z tej znajomości zrodził się ostateczny plan o przyszłym poświeceniu się reżyserii.

Coraz bliżej kina

W wieku 17 lat Kubrick rozpoczął pracę fotografa w magazynie „Look”. Jego zdjęcie przedstawiające zasmuconego sprzedawcę w kiosku, otoczonego nagłówkami gazet z informacją o śmierci Franklina Delano Roosvelta, od razu znalazło się na pierwszej stronie czasopisma. Po ukończeniu szkoły nie miał możliwości dostania się do college’u ze względu na słabe wyniki egzaminu (zdawał ze sztuk pięknych). Dwa lata później, w 1948 roku, poślubił swoją pierwszą żonę Tobę Metz.

Stawiając pierwsze kroki w świecie kina, Kubrick współpracował początkowo z Singerem, z którym był w stałym kontakcie po zakończeniu szkoły. W 1951 roku począwszy od filmów krótkometrażowych udało im się zrealizować Dzień walki oraz Latającego ojczulka – Kubrick odpowiadał za dźwięk, zdjęcia i montaż – a dwa lata później Marynarzy. W tym samym roku światło dzienne ujrzał pierwszy film fabularny Kubricka Strach i pożądanie. Historia żołnierzy uwięzionych na terenie wroga stanowiła zalążek stałych tematów podejmowanych przez Stanleya we własnej twórczości. Są to między innymi relacja jednostki ze społeczeństwem, zło człowieka wynikające z jego natury czy okrucieństwo wojny.

Kolejne produkcje to filmy noir Pocałunek mordercy (1955) oraz Zabójstwo (1956) – adaptacja powieści Lionela White’a. Co ciekawe wraz z realizacją Zabójstwa Kubrick już do końca nie stworzy filmu w oparciu o własny scenariusz, lecz dokonuje adaptacji literackich. W obu obrazach można dostrzec charakterystyczny dla reżysera motyw przypadku kierującego ludzkim losem, co zostaje przedstawione za pomocą przygodnych, drobiazgowych zdarzeń w życiu bohaterów, które zmieniają bieg historii. Od samego początku działalności filmowej Kubricka uwidocznił się jego perfekcjonizm – słynął z nieustannych powtórzeń w czasie kręcenia poszczególnych scen, aż do momentu, gdy uznawał, że dana scena osiągnęła formę doskonałości.

Kubrick - Spartakus

Kadr z filmu S. Kubricka Spartakus

Prosta droga na szczyt

W 1957 roku swoją premierę miały Ścieżki chwały (na podstawie powieści Humphreya Cobba) przedstawiające losy żołnierzy w czasie I wojny światowej, niesłusznie oskarżonych o tchórzostwo. Film został sfinansowany przez Metro-Goldwyn-Mayer, a głównym aktorem został Kirk Douglas, którego nazwisko rozsławiło produkcję.

Po raz drugi Stanley Kubrick współpracował z Douglasem przy tworzeniu Spartakusa (1960) przedstawiającego historię największego powstania niewolników w dziejach antycznego Rzymu. Na planie dochodziło do wielu konfliktów pośród ekipy filmowej, co potęgował perfekcjonizm Kubricka. Największy problem zrodził się między reżyserem a operatorem Russellem Mettym, krytykowanym przez Kubricka za złe oświetlenie i sposób filmowania. Ponadto Stanley miał za złe Douglasowi, że nie może wpływać na scenariusz i wyeliminować z niego irytującą go prostotę. Ostatecznie Spartakus okazał się cenionym widowiskiem, którego okazałość wynikała z uporu Kubricka zarządzającego dokładnie nawet statystami. Film został nagrodzony czterema Oscarami – za najlepsze zdjęcia, kostiumy i scenariusz oraz dla najlepszego aktora drugoplanowego (Peter Ustinov).

Po Spartakusie przyszedł czas na realizację Lolity (1962) – adaptację kontrowersyjnej powieści Vladimira Nabokova oraz Doktora Strangelove, lub jak przestałem się martwić i pokochałem bombę (1964) na podstawie Czerwonego alarmu Petera George’a. Lolita odsłania kulturowe ograniczenia wynikające z nałożonych norm w społeczeństwie lat 60. za sprawą gorszącej relacji między kilkunastoletnią, tytułową bohaterką a o wiele starszym wykładowcą akademickim. Natomiast Doktor Strangelove to czarna komedia skupiająca się na konflikcie atomowym, wobec którego obawy ludności narastały na przełomie lat 50. i 60. ubiegłego wieku. Paranoiczny lęk przed wybuchem wojny nuklearnej zostaje przedstawiony przez Kubricka za pomocą hiperboli i satyry.

Kubrick filmy - Lolita

S. Kubrick, Lolita

2001: Odyseja kosmiczna i Mechaniczna pomarańcza

2001: Odyseja kosmiczna (1968) to jeden z najważniejszych filmów Sci-Fi w historii kina, a tym samym w dorobku Kubricka. Podstawą do stworzenia scenariusza było opowiadanie Strażnik Arthura C. Clarke’a, w którym pozaziemski i nieodgadniony byt kontroluje cywilizacyjny rozwój na Ziemi (autor, zaproszony przez Kubricka, również miał swój udział przy powstającej warstwie tekstowej filmu). Nagrodzona Oscarem za efekty specjalne produkcja składa się z trzech części, a każda z nich ma miejsce w innym okresie historycznym.

Film Kubricka rozpoczyna się od zobrazowania małp – przodków człowieka – w czasie prehistorycznym. Człekokształtne nabierają przeświadczenia o swojej wyższości w świecie zwierząt po odkryciu tajemniczego monolitu, ponadto wytwarzają narzędzia wykorzystywane w walce z przeciwnikiem. W drugiej części zapoznajemy się z okresem rozpowszechnionych podróży kosmicznych, w czasie których astronauci dokonują odkrycia monolitu znajdującego się wewnątrz Księżyca. W końcowym etapie obserwujemy misję statku Discovery podróżującego w stronę Jowisza, zwodzonego wraz z ekipą przez superinteligentny komputer.

Filmy Kubricka - 2001 Odyseja kosmiczna

Stanley Kubrick, 2001: Odyseja kosmiczna

2001: Odyseja kosmiczna pokazuje, że na przestrzeni tylu lat natura człowieka nie uległa żadnej zmianie – starożytni Grecy odbierali otaczające ich morza z równą niewiedzą i niepokojem jak współcześni nieodgadnione przestrzenie kosmosu. Nasuwa się tu również niepochlebny wniosek o nas samych – nasza natura nadal pozostaje zwierzęca (małpy również posługiwały się narzędziami, w dodatku wykorzystywały je, aby wyeliminować wroga).

W 1971 roku swoją premierę miał kolejny głośny film Kubricka – Mechaniczna pomarańcza – na podstawie powieści Anthony’ego Burgessa o tym samym tytule. To historia Alexa DeLarge (w tej roli Malcolm McDowell), fana Beethovena i szefa gangu, który dokonuje brutalnych zbrodni (w tym m.in. gwałtów). Beztroskie czynienie zła przez bohatera zostaje jednak zatrzymane – Alex trafia do więzienia za sprawą śmierci jednej z ofiar napadu. W czasie odsiadywania kary decyduje się on jednak na udział w innowacyjnym eksperymencie, który w krótkim czasie ma całkowicie odmienić złoczyńcę i uniemożliwić mu dokonywania kolejnych zbrodni.

W czasie terapii w specjalnym ośrodku Alex zostaje zmuszony do oglądania drastycznych materiałów bez możliwości odwrócenia wzroku lub zamknięcia powiek – na jego oczy zostają założone zaciski (oczy aktora stale były nawilżane solą fizjologiczną; podobno po tej roli bał się używać ponownie kropli do oczu). Eksperyment odnosi zamierzony skutek – Alex brzydzi się zła, nie jest w stanie używać przemocy, w dodatku nie może słuchać uwielbianego Beethovena z powodu drobnej pomyłki lekarzy.

Mechaniczna pomarańcza stawia pytanie o definicję człowieczeństwa. Okazuje się, że kończy się ono wraz z brakiem możliwości dokonywania wyboru. W tym kontekście, aby pozostać człowiekiem, Alex powinien nadal być przeciwieństwem dobra – jego wybór zła, a więc wolna wola, decydowały o jego przynależność do rodzaju ludzkiego, a gdy to odebrano – stał się tytułową mechaniczną pomarańczą. W filmie podejmowany jest również stały problem występujący u Kubricka – pochodzenia zła. Wnioskujemy, że zło jest nieodłącznym składnikiem istoty ludzkiej, bierze się z jej możliwości świadomego wyboru. Mechaniczna pomarańcza została doceniona za wspaniałą, rewolucyjną w tamtych czasach warstwę dźwiękową (z utworami Beethovena na czele) oraz scenariusz i montaż. Film wywołał również wiele kontrowersji – Kubrickowi niesłusznie zarzucono m.in. aprobatę dla przemocy.

Kubrick reżyser - Mechaniczna pomarańcza

S. Kubrick, Mechaniczna pomarańcza

Lśnienie, Pełny magazynek i Oczy szeroko zamknięte

W 1975 roku swoją premierę miał Barry Lyndon (w rolę tytułowego bohatera wcielił się Ryan O’Neal) oparty na utworze Williama Makepeace Thackeraya. Historia młodego Irlandczyka marzącego o awansie społecznym i wkupieniu się w łaski arystokracji została nagrodzona aż czterema Oscarami – za muzykę, scenografię, zdjęcia i kostiumy.

Jednak to późniejsza realizacja Lśnienia (1980), którego pierwowzorem literackim była powieść Stephena Kinga, okazała się kasowym hitem. Początkowo krytycy mieli mieszane uczucia, co do filmu, jednak po latach większość z nich zmieniła swoje opinie na korzyść Kubricka. Niezadowolony pozostawał jednak sam Stephen King, rozgoryczony z powodu pominięcia wielu istotnych kwestii z pierwotnej książki.

Lśnienie to historia rodziny Torrance’ów uwięzionych zimą (początkowo dobrowolnie) w hotelu Overlook. Jack Torrance (zagrany przez Jacka Nicholsona) to niespełniony pisarz, który podejmuje pracę stróża na okres niefunkcjonowania odciętego od świata hotelu. Przez kilka miesięcy jedynymi ludźmi, z jakimi ma kontakt jest jego żona Wendy (Shelley Duvall) i syn Danny (Danny Lloyd). Przytłaczająca ogromem przestrzeń, stała obecność tych samych osób, dziwne zdarzenia w hotelowym pokoju i barze oraz tragiczna historia tego miejsca sprzed lat doprowadzają stopniowo głównego bohatera do szaleństwa. Hotel Panorama działa na Jacka niczym pokój Raskolnikowa ze Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego – jak żywy organizm podżega bohatera do zbrodniczych posunięć.

Lśnienie stawia pytanie o pochodzenie zła w świecie – ponownie Kubrick wykazuje, że bierze się ono z ludzkiego wnętrza. Film za pomocą powtarzających się morderstw dodatkowo pokazuje, że zło jest wieczne – tym samym Jack będzie w nieskończoność powracać do Overlook. Lśnienie to ponadto dzieło o artyście i rozpadzie rodzinnych więzi. Z pewnością zasługuje na miano horroru wszech czasów, chociażby ze względu na nowatorskie zerwanie z ogólnie przyjętą estetyką horroru – zamiast ciemnych i małych przestrzeni, miejscem zła stają się pokryte śnieżnym, białym puchem ogrody i zapierający dech w piersiach ekskluzywny hotel. Kubrick dokonał również odwrócenia w kwestii ciemności – to do niej ucieka Wendy z Dannym mając nadzieję na uratowanie życia.

Stanley Kubrick książki - Lśnienie

S. Kubrick, Lśnienie

Po Lśnieniu Kubrick rozpoczął pracę nad Pełnym magazynkiem (1987) na podstawie Krótkoterminowców Gustawa Hasforda. Film opowiada o korespondencie wojennym o pseudonimie Joker (Matthew Modine), działającym w czasie wojny w Wietnamie. Na Pełny magazynek składają się dwie części. W pierwszej zostajemy wprowadzeni do realiów ówczesnych czasów, obserwując przygotowania rekrutów, stających się powolnie maszynami do zabijania. Natomiast druga z nich rozgrywa się w Indochinach, gdzie Joker rozmyśla nad okrucieństwem obu stron konfliktu i śmiercią niewinnych ludzi. Stanley Kubrick często odwoływał się do rozumienia wojny, jako jawnego i zinstytucjonalizowanego mordu – taki wizerunek zostaje właśnie najmocniej ukazany w Pełnym magazynku.

1999 rok przyniósł ostatni film Kubricka Oczy szeroko zamknięte będące adaptacją noweli Arthura Schnitzlera Traumnovelle. Przedstawia on historię młodego małżeństwa Billa (Tom Cruise) i Alice Harford (Nicole Kidman), wystawionego na próbę z powodu licznych, czekających na nich pokus. Akcja rozgrywa się w czasie jednej nocy w Nowym Jorku, gdzie wydarzenia, w których uczestniczy Bill, poddadzą w wątpliwość fundamentalne zasady, na których był budowany jego związek. Eskapada bohatera prowadzi go do posiadłości, w której odbywa się tajemnicza uroczystość, jak się na początku wydaje o religijnym charakterze.

W rzeczywistości Bill trafia w sam środek orgii, której uczestnicy noszą specjalnie zdobione maski, a w dodatku okazują się być śmiertelnie niebezpieczni – jedna z obecnych kobiet niedługo potem umiera w sekretnych okolicznościach. Oczy szeroko zamknięte, jak wskazuje sam tytuł, zwracają się do człowieka i jego świadomości, a tym samym psychoanalitycznych koncepcji. Wersja filmu, która weszła na ekrany, była jednocześnie pierwszą powstałą, a to wszystko w skutek nagłej śmierci Stanleya Kubricka nocą 7 marca 1999 roku. Wybitny twórca zmarł na atak serca.

Kubrick śmierć - Oczy szeroko zamknięte

Życie prywatne Stanleya Kubricka

Stanley Kubrick został zapamiętany jako opanowany filmowy perfekcjonista dbający na planie o najmniejsze detale, ściśle trzymający się tekstu wizjoner, którego twórczość jest wciąż aktualna. W życiu prywatnym Kubrick cenił sobie prywatność, izolując się od świata zewnętrznego – z tego powodu rodziło się wiele plotek wokół domniemanych chorób reżysera (a w nich spekulacji dotyczących możliwości rodzaju autyzmu). Kubrick nie uczestniczył w życiu publicznym, a wolny czas zawsze spędzał w otoczeniu rodziny we własnej posiadłości w Harpenden. Wybitny twórca miał łącznie trzy żony, przy czym z ostatnią – Christiane Harlan – przeżył 40 lat i doczekał się dwóch córek.

W jego dorobku ukształtowały się motywy, do których wielokrotnie odwoływał się w praktycznie wszystkich dziełach. To na przykład motyw życia rządzonego przez przypadek/los, zło, jako nieodłączny element natury człowieka czy pytanie: unde malum? Można powiedzieć, że Kubrick przewidział specyfikę naszych czasów. Z pewnością dokonał dogłębnej analizy człowieka współczesne.

Sam tak przedstawił swoją konkluzję: „Człowiek nie jest szlachetnym dzikusem, jest dzikusem haniebnym. Jest irracjonalny, brutalny, słaby i głupi, i niezdolny do obiektywizmu wszędzie tam, gdzie w grę wchodzą jego własne interesy – i to mniej więcej podsumowuje całą sytuację. Interesuje mnie brutalna i gwałtowna natura człowieka, bo taki jest jego prawdziwy obraz. I wszelkie próby stworzenia instytucji społecznych opartych na fałszywym widzeniu natury człowieka skazane są prawdopodobnie na porażkę.”.

Literatura:

C. Fujiwara, The Little Black Book: Movies: Over A Century of the Greatest Films, Stars, Scenes, Speeches and Events that Rocked the Movie World, Cassell Illustrated, Londyn 2007.