Stare filmy gangsterskie – top 10 produkcji lat 30.

Kino gangsterskie ukształtowało się w latach 30. XX wieku, choć pierwsze ślady wyznaczające cechy tego gatunku można odnaleźć już we wczesnych niemych produkcjach, jak na przykład w westernie Napad na ekspres Edwina Portera (1903). Na długie lata przed Alem Pacino czy Robertem De Niro największymi gwiazdami nurtu byli James Cagney, Edward G. Robinson, Paul Muni i Humphrey Bogart – wówczas grający role drugoplanowe, który w kolejnym dziesięcioleciu stał się czołowym aktorem amerykańskim oraz ikoną filmów noir.

Zilustrowanie drogi na szczyt twardego mafiosa, schemat miejskiego labiryntu, okres prohibicji, mizoginia w portretowaniu kobiecych bohaterek, mrok i wszechobecna broń to główne składowe wyznaczające rodzący się w latach 30. gatunek filmu gangsterskiego. Oto dziesięć wartych polecenia i przełomowych obrazów, które zapoczątkowały produkcję dzieł od Ojca chrzestnego po Chłopców z ferajny…

Stare filmy gangsterskie z lat 30.

1. Burzliwe lata dwudzieste (The Roaring Twenties, reż. Raoul Walsh, 1939)

Filmy gangsterskie lata 30 - Burzliwe lata dwudzieste

Burzliwe lata dwudzieste to wybitne reżyserskie osiągnięcie Raoula Walsha. W tym klasycznym filmie gangsterskim doszło do podsumowania głównych cech i motywów nurtu. Obraz realizuje podstawowy schemat kina tego gatunku, przedstawiając drogę na szczyt gangstera i jego nieuchronny upadek. Filmowe wydarzenia zostają umiejscowione w scenerii wielkiego miasta, a także wykorzystują mrok, formę miejskiego labiryntu czy charakterystyczne rekwizyty w postaci drogich samochodów i broni.

Historia głównego bohatera, Eddiego Bartletta (rewelacyjna kreacja Jamesa Cagneya), rozgrywa się w czasach prohibicji i Wielkiego Kryzysu, a jej atmosferę tworzy klimat szalonych lat 20. Eddie to weteran wojenny, pod którego nieobecność w Ameryce zaszły gwałtowne zmiany ekonomiczne, utrudniające mu znalezienie nowej pracy. Aby zapewnić sobie godny byt, zdesperowany mężczyzna wkracza na drogę bezprawia i jako gangster osiąga w kolejnych latach sam szczyt mafijnego świata. Czarny czwartek 1929 roku doprowadza jednak do zrujnowania jego pozycji, a także utraty całej fortuny… W rolach dalszoplanowych wystąpili m.in. Priscilla Lane, Gladys George i Humphrey Bogart jako cyniczny i wyrachowany gangster George Hally.

2. Człowiek z blizną (Scarface, reż. Howard Hawks, 1932)

Stare filmy gangsterskie - Człowiek z blizną

Człowiek z blizną to z kolei fenomenalne wcielenie Paula Muniego jako pochodzącego z włoskiej dzielnicy slumsów gangstera Tony’ego Camonte. Zrealizowane w erze Pre-Code dzieło Howarda Hawksa wyróżnia wysoki poziom artystyczny i dynamiczna akcja. Możemy tu zaobserwować odważne jak na amerykańską kinematografię lat 30. rozwiązania scenariuszowe oraz pełne erotycznych podtekstów sceny wówczas uznawane za prowokujące. Scenariusz Bena Hechta został luźno oparty na powieści Armitage’a Traila (właściwie Maurice’a Coonsa), a inspiracją dla całej historii była zaś głośna postać gangstera Ala Capone.

Człowiek z blizną przedstawia losy młodego przestępcy, który z czasem przejmuje kontrolę nad całym miastem. Znajdujący się u szczytu gangsterskiej kariery Tony Camonte ostatecznie pada ofiarą obławy policji i po osobistej klęsce balansuje na granicy obłędu. Obok Paula Muniego w legendarnej roli gangstera, wystąpili: Karen Morley, George Raft, Boris Karloff i Ann Dvorak jako Francesca, młodsza siostra Tony’ego. W 1983 roku powstał remake filmu o tym samym tytule w reżyserii Briana De Palmy z Alem Pacino w roli głównej.

3. Wróg publiczny nr 1 (The Public Enemy, reż. William A. Wellman, 1931)

stare filmy kryminalne - Wróg publiczny numer 1

Wróg publiczny nr 1 to jeden z pierwszych filmów gangsterskich i klasyka kina tego gatunku. Zagrali tu m.in. James Cagney, Edward Woods i Jean Harlow. To właśnie z dzieła Wellmana pochodzi rozsławiona scena, w której główny bohater rozpryskuje grejpfruta na twarzy irytującej go partnerki. Zaimprowizowana przez Jamesa Cagneya scena przeszła do historii i stała się inspiracją dla późniejszych filmowców, którzy wielokrotnie powielali sekwencję w innych produkcjach.

Głównymi (anty)bohaterami filmu są Tom Powers i Matt Doyle, dwaj przyjaciele, od najmłodszych lat wnikający w struktury kryminalnego świata. Zaczynają od drobnych kradzieży, a wkrótce zasilają szeregi jednego z najpotężniejszych gangów w mieście, na którego czele stoi Nails Nathan. Śmierć mafijnego bosa zapoczątkowuje jednak niebezpieczną wojnę gangów zbierającą krwawe żniwo… Wroga publicznego wyróżnia dynamiczna, pełna zwrotów akcji fabuła i fantastyczne aktorstwo – zwłaszcza w wykonaniu Jamesa Cagneya, który stworzył tu postać twardego, pozbawionego skrupułów gangstera, cechującego się wielką brutalnością wobec kobiet i uwikłanego w skomplikowaną relację z bratem stojącym na straży prawości.

4. Aniołowie o brudnych twarzach (Angels with Dirty Faces, reż. Michael Curtiz, 1938)

lata 30 filmy gangsterskie - Aniołowie o brudnych twarzach

Aniołowie o brudnych twarzach to kolejna klasyczna pozycja wśród najlepszych filmów gangsterskich wyprodukowanych w latach 30. XX wieku. Scenariusz dzieła Michaela Curtiza powstał w oparciu o prozę Rowlanda Browna. Obraz realizuje jeden z najpopularniejszych schematów tego kina – opowiada o losach dwóch przyjaciół z lat młodości, którzy w dorosłym życiu obierają dwie skrajnie różne drogi: przestępczości i prawości. Film wyróżniono trzema nominacjami do Oscara, natomiast wybitny odtwórca pierwszoplanowej roli – James Cagney po raz kolejny udowadniający swój nietuzinkowy talent – został nagrodzony przez Stowarzyszenie Nowojorskich Krytyków Filmowych.

Rocky Sullivan (James Cagney) i Jerry Connoly (Pat O’Brien) to przyjaciele z dzieciństwa, wychowujący się w nowojorskiej dzielnicy nędzy. W czasie jednej z kradzieży dokonywanej przez chłopców Rocky zostaje złapany i trafia do poprawczaka. Od tej pory chłopak wnika w coraz głębsze struktury mafijne i wkrótce staje się jednym z najpilniej ściganych gangsterów w kraju. W międzyczasie Jerry zrywa ze swą kryminalną przeszłością i zostaje księdzem. Duchowny podejmuje próbę nawrócenia zdeprawowanej młodzieży, zafascynowanej dokonaniami Rocky’ego. W dalszoplanowej roli gangstera zagrał także Humphrey Bogart.

5. Mały Cezar (Little Caesar, reż. Mervyn LeRoy, 1931)

kino gangsterskie lata 30 - Mały Cezar

Mały Cezar został okrzyknięty „ojcem chrzestnym filmu gangsterskiego”. Dzieło Mervyna LeRoya uznawane jest za jeden z pierwszych obrazów zapoczątkowujący gatunek. Legendarną kreację stworzył tu Edward G. Robinson, budując nowatorską figurę bezwzględnego, pełnego pogardy i brutalności gangstera, na którego czeka nieunikniona klęska. Do historii przeszedł również wizerunek aktora – jego zawadiacko założone palce za szelki garnituru i korpulentna sylwetka otoczona dymem cygara.

Znamienne dla postaci granej przez wybitnego Edwarda G. Robinsona jest też jej całkowite zepsucie. Podczas gdy antybohaterowie Jamesa Cagneya nie mogli być osądzani w jednoznacznych kategoriach zła moralnego, Mały Cezar „Rico” spełniał już wszelkie wymogi do nazwania go złoczyńcą – w jego przypadku wybór wkroczenia na ścieżkę bezprawia nie był naznaczony np. trudnym dzieciństwem.

Niektórzy interpretatorzy dostrzegają w portrecie Rica również rysy homoseksualizmu, o czym świadczy jego niezwykle bliska relacja z jednym z podwładnych. Scena, w której mężczyzna kładzie się na łóżku mafiosa, wymienia z nim dwuznaczne spojrzenie, a po następującym cięciu kończy go ubierać w garnitur, mogła zostać zrealizowana jedynie w erze Pre-Code, nieprzewidującej zbliżającej się cenzury i ograniczającego amerykańskich filmowców Kodeksu Haysa.

6. Kid Galahad (reż. Michael Curtiz, 1937)

Film gangsterski stary - Kid Galahad

Kid Galahad to natomiast obraz demaskujący mafijne struktury organizujące bokserski świat. Film Michaela Curtiza cechuje wielowątkowa fabuła, wartka akcja i doskonałe aktorstwo – w obsadzie znaleźli się m.in. Edward G. Robinson, Bette Davis, Humphrey Bogart czy Harry Carey. Nick Donati (Robinson) to ambitny i nieznoszący sprzeciwu promotor boksu, poszukujący nowego talentu na miarę tytułu mistrza świata. W staraniach towarzyszy mu ukochana, dobroduszna Louise „Fluff” Philips (Davis).

Kiedy w czasie jednej z imprez organizowanych przez parę, sprowokowany boy hotelowy staje w obronie Fluff i nokautuje aktualnego mistrza wagi ciężkiej, Nicky postanawia uczynić z niego gwiazdę. Uroczy i naiwny Ward Guisenberry (w tej roli Wayne Morris) otrzymuje pseudonim „Kid Galahad”, a wieść o jego szlachetnej postawie wobec płci pięknej trafia na pierwsze strony gazet. Wkrótce Galahad odnosi pierwsze sukcesy w boksie, a Nick postanawia wykorzystać podopiecznego do odwetu przeciwko gangsterowi, który ustawia kolejne walki…

7. Ślepy zaułek (Dead End, reż. William Wyler, 1937)

najpopularniejsze stare filmy gangsterskie - Ślepy zaułek

Ślepy zaułek odsłania realia ludzi żyjących w slumsach Nowego Jorku. Film Williama Wylera to adaptacja broadwayowskiej sztuki Sidneya Kingsleya pod tym samym tytułem. Główne role wykreowali tu młodzi aktorzy wchodzący w skład grupy Dead End Kids, do której należeli m.in. Billy Halop, Leo Gorcey, Huntz Hall i Gabriel Dell (grupa wystąpiła także w dziele Aniołowie o brudnych twarzach). Zagrali tu ponadto Humphrey Bogart, Sylvia Sidney i Joel McCrea. Akcja filmu rozgrywa się w ciągu jednego dnia w nowojorskich slumsach. Zapoznajemy się tu z codziennością młodocianych gangów i bezrobotnych ludzi żyjących w skrajnej nędzy, z którymi kontrastują ekskluzywne rezydencje po przeciwnej stronie ulicy. Życie mieszkańców zaułka komplikuje dodatkowo przybycie poszukiwanego gangstera „Baby Face’a” Martina…

8. Na celowniku mafii (Bullets or Ballots, reż. William Keighley, 1936)

filmy kryminalne lat 30 - Na celowniku

Na celowniku mafii przedstawia nieco inny nurt kina gangsterskiego, kładący tym razem nacisk na rolę funkcjonariuszy prawa w opowieści o wyrachowanych gangsterach. Figura głównego bohatera została zainspirowana prawdziwą postacią nowojorskiego detektywa Johnny’ego Brodericka. Johnny Blake (w tej roli Edward G. Robinson) jest stróżem prawa, który pod przykrywką trafia do niebezpiecznego gangu. Policyjny informator stara się rozbić mafijne struktury od wewnątrz. Wybuchowa postać „Bugsa” Fennera (Humphrey Bogart) zajmującego się nielegalnymi interesami okaże się jednak dla tajnego agenta sporym wyzwaniem… Mocno zarysowani bohaterowie oraz dynamiczna i pełna niespodzianek akcja to atuty filmu Williama Keighleya.

9. Agenci policji śledczej (G Men, reż. William Keighley, 1935)

najlepsze stare filmy gangsterskie - Agenci policji śledczej

Film Agenci policji śledczej okazał się sukcesem box office’a i jednym z najbardziej dochodowych produkcji 1935 roku. W tym obrazie również postawiono na silny wizerunek funkcjonariuszy i skuteczność działań organów ścigania, walczących z gangsterskim światem. Było to spowodowane głośną krytyką kina gangsterskiego, które zdaniem wielu ukazywało bezsilność policji w obliczu nieuchwytnych bossów mafijnych, pławiących się w luksusie.

Studio Warner Bros. podjęło więc decyzję o wypuszczeniu produkcji przełamujących ów schemat. Głównym bohaterem filmu G Men jest młody prawnik o kryminalnej przeszłości, James „Brick” Davis (zagrany przez Jamesa Cagneya), który stara się zostać agentem FBI. Motywacją do zerwania z dotychczasowym życiem staje się dla mężczyzny śmierć przyjaciela, który zginął z ręki groźnych gangsterów.

10. Skamieniały las (The Petrified Forest, reż. Archie Mayo, 1936)

Dobre stare filmy gangsterskie - Skamienialy las

Skamieniały las to film sensacyjny z wątkiem gangsterskim z Bette Davis, Leslie Howardem i Humphreyem Bogartem w rolach głównych. Film powstał na podstawie broadwayowskiej sztuki Roberta E. Sherwooda pod tym samym tytułem. Do prowincjonalnego miasteczka w Arizonie położonego przy Parku Narodowym Skamieniałego Lasu dociera pisarz Alan Squier. Mężczyzna odniósł porażkę w swym zawodzie i przechodzi egzystencjalny kryzys.

Zatrzymuje się w niewielkiej gospodzie, w której pracuje młoda i oczytana Gabrielle Maple. Piękna dziewczyna dzieli się z pisarzem własnymi marzeniami o artystycznej karierze, a także wyjeździe do Francji, gdzie przebywa jej matka. Spokój lokalnej społeczności zostaje jednak szybko zburzony – do gospody przyjeżdża ścigany przez policję niebezpieczny gangster Duke Mantee, który bierze zgromadzonych w budynku ludzi jako zakładników…

Udostępnij “Stare filmy gangsterskie – top 10 produkcji lat 30.” swoim znajomym.