„Szantaż” Hitchcocka – na celowniku sprawiedliwości

Szantaż Hitchcock

 

Tytuł: Szantaż (ang. Blackmail)

Rok produkcji: 1929

Reżyseria: Alfred Hitchcock

Obsada: Anny Ondra, John Longden, Donald Calthrop, Cyril Ritchard, Charles Paton, Sara Allgood i inni

 

 

Szantaż Alfreda Hitchcocka uchodzi za pierwszy udźwiękowiony film wyprodukowany w Wielkiej Brytanii, choć, jak pisze Peter Ackroyd, tytuł ten należy się być może The Clue of the New Pin Arthura Maude’a. Jednocześnie dzieło to okazało się kamieniem milowym w samej filmografii mistrza suspensu, który na dobre wprowadził do swojej twórczości dźwięk. Szantaż jest historią przejmującą i odważną z perspektywy tematyki, jaką porusza, skłaniającą odbiorcę do samodzielnego osądu moralnego.

Pomiędzy etycznym obowiązkiem a moralną odpowiedzialnością

Szantaż to opowieść o dramatycznych losach Alice White (Anny Ondra). Pewnego wieczoru dziewczyna poznaje malarza, który zaprasza ją do swojego mieszkania. Alice przystaje na propozycję, jednak w lokum artysty dochodzi do wiążącego zdarzenia – mężczyzna usiłuje zgwałcić bohaterkę, przez co ta we własnej obronie pozbawia go życia i ucieka. Niefortunnie gubi na miejscu zbrodni rękawiczkę, którą odnajduje jej partner, detektyw Frank (John Longden). Mężczyzna domyśla się, kto stoi za morderstwem, ale zamierza chronić Alice. Szybko zgłasza się do nich świadek zdarzenia, który zaczyna szantażować parę.

Fabuła Szantażu (podobnie jak innego filmu Hitchcocka pt. Wyznaję) została oparta na problemie dylematu moralnego. Dotyczy on z jednej strony obowiązku etycznego, a z drugiej moralnej odpowiedzialności. Alice, jako morderczyni, zgodnie z kodeksem moralnym, powinna zgłosić się na policję i przyznać do winy. Nie może mieć jednak pewności, że funkcjonariusze uwierzą w próbę gwałtu i obniżą wymiar jej kary. Biorąc to pod uwagę, Alice staje przed dylematem, wybierając nieprzyznanie się do popełnionego czynu. Zdaje się, że jej kalkulacja może być w pewien sposób uzasadniona tym, że działała we własnej obronie, będąc niedoszłą ofiarą napaści seksualnej. Została więc „przymuszona” do złego uczynku z tytułu obrony własnego życia.

Film Szantaż Hitchcock recenzja

Machina odpowiedzialności

Nie tylko Alice staje przed dylematem moralnym w Szantażu. Bohaterka swoim działaniem uruchamia całą machinę odpowiedzialności, która obciąża innych bohaterów. Zbrodnia Alice wciąga w całą intrygę oraz kategorie moralnej odpowiedzialności jej partnera Franka. Policjant musi ocenić czy sfera prywatna jest dla niego ważniejsza od dobra publicznego. Opowiada się po stronie Alice, gdyż zna jej motyw i wierzy w jej niewinność. Jednak Frank nie może mieć pewności co do faktycznego przebiegu zdarzeń – nie znajdował się bowiem na miejscu zbrodni. Budzić w nim podejrzenie może ponadto fakt, że jego dziewczyna znajdywała się o późnej porze w mieszkaniu innego mężczyzny, a obawa przed ewentualnie dokonaną zdradą może intensyfikować jego wątpliwości. Frank jako przedstawiciel praworządności być może powinien sam doprowadzić swoją ukochaną na komisariat, wiedząc o popełnionej przez nią zbrodni. Wybiera jednak pomoc w zacieraniu dowodów i pozbyciu się szantażysty.

Alice ostatecznie dochodzi do wniosku, że powinna przyznać się do zabójstwa. To odróżnia ją od Franka, który stara się zrzucić winę za zabójstwo na szantażystę – mężczyzna, choć nie popełnił morderstwa, jest więc osobą w pewnym sensie gorszą moralnie od Alice, która uświadamia sobie konieczność skruchy. Bohaterka ma wyrzuty sumienia i boi się, że karę za popełnioną przez nią zbrodnię poniesienie niewinny człowiek. Gdy zgłasza się na policję, mówiąc, że wie, kto jest odpowiedzialny za morderstwo, nikt nie chce jej wysłuchać. Przypadkowy telefon do inspektora udaremnia jej próbę przyznania się do winy.

Blackmail film Hitchcock

Wydaje się, że Hitchcock zawiera tym samym w filmie Szantaż własną ocenę występku Alice; naturalna sprawiedliwość zostaje w końcu wymierzona. Przypuszczalnie przedkłada on pewien wymiar niewinności Alice, usankcjonowany działaniem w obronie koniecznej, nad społeczny obowiązek przyznania się do winy. Taką hipotezę potwierdzałby jeszcze jeden fakt – szantażysta, który groził Alice i Frankowi, pod koniec filmu ginie w wyniku pościgu policji. Oczywiście, ma to również wydźwięk ironiczny, który odsłania przypadkowość zdarzeń w świecie i omylne ukaranie człowieka błędnie podejrzanego o przestępstwo. Być może to Hitchcock jednak „karze” szantażystę za zakłócenie spokoju dziewczyny próbującej uchronić się przed gwałtem.

Hitchcock nie po raz ostatni dokonuje ekranowej krytyki sprawiedliwości o wymiarze biurokratycznym. Takie rozumienie moralności zagraża jednak porządkowi społecznemu, gdyż indywidualna motywacja zostaje wystawiona ponad zasady wspólnoty. Alice pozostaje winną w podwójnym wymiarze – jest już nie tylko odpowiedzialna za morderstwo, ale jej wina wynika również z (najprawdopodobniej) uniknięcia kary. Film kończy się dość nagle, pozostawiając widzów bez odpowiedzi na pytania związane z dalszymi losami bohaterki i jej partnera. Otwarty charakter zakończenia jest być może technicznym odwzorowaniem samego dylematu moralnego – otwartego w swej ambiwalencji.

Szantaż – wczesne arcydzieło Hitchcocka

Szantaż był produkcją wymagającej wielkiej odwagi ze strony twórców – wprowadzenie na ekrany tematu gwałtu, a także przedstawienie historii morderczyni, która unika kary stanowiły dość kontrowersyjne zagadnienia jak na kinematografię końca lat 20. ubiegłego stulecia. To film rewolucyjny nie tylko ze względu na problematykę, którą porusza. Szantaż był połączeniem obrazu niemego z mówionym (wynikało to z początkowego zamiaru co do filmu, aby był on w całości niemy – powstały nawet dwie osobne wersje Szantażu), w którym wyeksponowano nowatorstwo zdjęć i dźwięków.

Film Blackmail Hitchcok

Na szczególną uwagę zasługuje scena przy stole, niedługo po dokonanej zbrodni przez Alice, która usłyszawszy słowo „nóż”, wpada w swoisty trans – wyraz ten odbija się echem w jej umyśle, zdradzając wspomnienie minionego wieczoru i wbicia noża w plecy niedoszłego gwałciciela. Mistrzowska sekwencja pościgu policji wpasowuje się natomiast w estetykę kina niemego. Słynne ujęcia w British Museum powstały z kolei przy pomocy ciekawej metody Schüfftana, która polegała na łączeniu w jednym ujęciu, za pomocą luster, pomniejszonych dekoracji z akcją odgrywaną przez aktorów. Nowatorskim był również niezwykły realizm miasta ukazany przez Hitchcocka, który zbudował fascynującą i jakże prawdziwą atmosferę Londynu, pokazując jego zaułki, pojazdy, reklamy, herbaciarnię Lyonsa i mieszkania.

Szantaż mający premierę latem 1929 roku w kinie Regal został, jak pisało „Today’s Cinema”, nagrodzony „publicznym aplauzem, który trwał siedem minut”. Dziś, ponad 90 lat po premierze, nadal potrafi zaangażować widza w prowadzoną historię, zaskakując swą fabularną świeżością. To jedno z pierwszych arcydzieł Alfreda Hitchcocka, zaraz po Lokatorze (1927), które zapowiada przyszłe motywy jego twórczości, a wśród nich wątek przeniesienia winy oraz dylematu etycznego.

Literatura:

1. F. Truffaut, H. Scott, A. Hitchcock, Hitchcock/Truffaut, przeł. T. Lubelski, Świat Literacki, Izabelin 2005.

2. P. Ackroyd, Alfred Hitchcock, tłum. J. Łaziński, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017.