Tadeusz Łomnicki – wielki artysta filmowy i teatralny

Tadeusz Łomnicki

Tadeusz Łomnicki, fot. E. Hartwig, NAC

Człowiek wielu talentów – reżyserował, pisał wiersze i dramaty oraz potrafił wcielić się w każdą postać, traktując aktorstwo jak wyzwanie.

Tadeusz Łomnicki urodził się 18 lipca 1927 roku w Podhajcach, obecnie miasteczko znajduje się na terenie Ukrainy. W czasie II wojny światowej wraz z rodziną przeniósł się do Krakowa, gdzie pracował jako robotnik kolejowy. Przyszły aktor zaangażował się w walkę z okupantem, był żołnierzem Armii Krajowej. To właśnie w Krakowie rozpoczął swoją przygodę z aktorstwem – uczęszczał na zajęcia w Studio Teatralnym przy Teatrze Starym, co pozwoliło mu na wkroczenie na deski sceniczne innych krakowskich teatrów. Od młodzieńczych lat Tadeusz Łomnicki podejmował próby literackie, co wkrótce zaowocowało wystawieniem jego dramatu Noe i jego menażeria w Teatrze Starym w Krakowie.

Tadeusz Łomnicki interesował się teatrem nie tylko jako sztuką aktorską, ale również dramaturgią i reżyserią. Rozkwit kariery aktorskiej Łomnickiego nastąpił, gdy aktor przeniósł się w 1949 roku do Warszawy. Skończył Wydział Reżyserii w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie. Następnie zaś został zaangażowany przez Erwina Axera do Teatru Współczesnego, gdzie z pasją grał oraz reżyserował aż do roku 1974.

Kariera filmowa Tadeusza Łomnickiego

Łomnicki wziął udział już w pierwszym polskim filmie fabularnym po wojnie – Dwie godziny, gdzie wystąpił u boku wielkich przedwojennych gwiazd, czyli Józefa Węgrzyna i Aleksandra Zelwerowicza. Film został zatrzymany przez cenzurę i doczekał się premiery dopiero w 1957, czyli już w czasie odwilży.

Natomiast prawdziwą sławę wśród polskiej publiczności Łomnickiemu przyniósł film Piątka z ulicy Barskiej w reżyserii Aleksandra Forda z 1953 roku. Jest to dramat społeczny z dosadnym politycznym wydźwiękiem, opowiadający o młodzieńcach którzy nie potrafią dostosować się do powojennej rzeczywistości. Asystentem reżysera przy tworzeniu dzieła był Andrzej Wajda, który obserwując pracę na planie, zdecydował się zaangażować do swojego nowego filmu dwóch aktorów grających w Piątce z ulicy Barskiej. Byli to Tadeusz Janczar i Tadeusz Łomnicki. W ten oto sposób aktor trafił na plan Pokolenia Wajdy. Reżyser wspominał po latach ten czas: „Łomnicki toczył ze mną wiele dyskusji, gdyż na równi z grą aktorską interesował się całością filmu Pokolenie. Zarówno dramaturgią, jak i treścią tego, co robimy. Trzeba pamiętać, że pracował w tym czasie właśnie jako dramaturg, pisząc sztuki do teatru.”

Łomnicki Tadeusz

Tadeusz Łomnicki, fot. Edward Hartwig, Zbiory NAC

Akcja filmu rozgrywa się w trakcie II wojny światowej, Łomnicki wciela się w postać Stacha, młodego mężczyznę wstępującego do Związku Walki Młodych, tam zakochuje się w Dorocie. Film ten obecnie uważa się za symboliczne rozpoczęcie etapu odwilży w kinematografii, czyli istotnego nurtu Polskiej Szkoły Filmowej. Aktor wystąpił również w wielkim dziele tamtego czasu, jakim jest Eroica Andrzeja Munka, wcielając się w postać porucznika Zawistowskiego.

Z pewnością twórcy filmowi tamtego okresu cenili sobie aktorstwo Łomnickiego – po II wojnie światowej pojawiło się nowe pokolenie aktorów, którzy odeszli od egzaltowanego stylu aktorskiego charakterystycznego dla przedwojennego kina, na rzecz realizmu. Łomnicki był jednym z nich. Na przestrzeni lat wystąpił w wielu cenionych przez krytyków filmach, warto wymienić chociażby Bazę ludzi umarłych Czesława Petelskiego, Pierwszy dzień wolności Aleksandra Forda, Potop i Pana Wołodyjowskiego Jerzego Hoffmana czy Przypadek Krzysztofa Kieślowskiego.

Teatr i polityka w życiu Łomnickiego

W 1951 roku Łomnicki wstąpił do PZPR. Występował na deskach teatrów warszawskich, a w 1976 roku został dyrektorem Teatru na Woli. W czasie dyrektury Tadeusza Łomnickiego w teatrze tym reżyserowali Andrzej Wajda, Kazimierz Kutz czy Roman Polański. Również Łomnicki wyreżyserował w Teatrze na Woli kilka ważnych sztuk, między innymi Do piachu Różewicza, która doprowadziła do skandalu i stała się obiektem ostrej krytyki ze strony publiczności. Po wprowadzeniu w kraju stanu wojennego aktor zdecydował się oddać legitymację członkowską. W konsekwencji Łomnicki zakończył też wtedy swoją pracę w Teatrze na Woli, żegnając się ze swoją sceną kreacją Salieriego w Amadeuszu wyreżyserowanym przez Polańskiego, który grał w tej inscenizacji Mozarta.

Mówił on: „Nowy sezon teatralny podlegał prawom wielkich społecznych ruchów, jakie przeżywał kraj. Teatru na Woli nie ominął ani jeden nurt tej walki, przeciwnie: był to teatr oparty na strukturach już nieaktualnych. Nie mogąc rozpocząć prób Róży Żeromskiego ani Dwie głowy ptaka Terleckiego, zacząłem myśleć nad ostatnim tytułem, który by stanowił godne zamknięcie linii repertuarowej, o jaką walczyłem przez 6 lat istnienia Teatru na Woli. Wprawdzie złożyłem dymisję, ale zobowiązany byłem sezon doprowadzić do końca. Przez ponad dekadę był rektorem Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej, swoją kadencję skończył w 1981 roku.

Tadeusz Lomnicki

Tadeusz Łomnicki i Aleksandra Śląska, fot. Edward Hartwig, Zbiory NAC

Tadeusz Łomnicki zmarł w 22 lutego 1992 roku, w trakcie próby do Króla Leara Shakespeare. Obecny na próbie Eugeniusz Korin wspominał: „Tadeusz grał jedną ze swoich najważniejszych scen w tym przedstawieniu: rozmowę obłąkanego Leara z oślepionym Gloucesterem. Pod koniec tej sceny Lear ucieka swoim prześladowcom. Tadeusz wybiegł za kulisy i jak potem się okazało, usiadł w fotelu, który był przygotowany do następnej sceny z jego udziałem. Tam czekał na swoje wejście aktor Marek Obertyn i to on zobaczył, jak nagle Tadeusz spada z krzesła i opada na podłogę. Ja i kilku współpracowników, którzy oglądali próbę z widowni, usłyszeliśmy dziwny odgłos i krzyk, prawdopodobnie Marka. Pobiegliśmy za kulisy i zobaczyliśmy leżącego Tadeusza.”

Literatura:

Witold Filler, Tadeusz Łomnicki, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1976

Tadeusz Łomnicki, Spotkania Teatralne, opracowanie Maria Bojarska, Dom Wydawniczy Tchu ALBIUS, Warszawa 2003