„Taksówkarz” – robactwo, broń i krew

Taksówkarz

 

Tytuł: Taksówkarz (ang. Taxi Driver)

Rok produkcji: 1976

Reżyseria: Martin Scorsese

Obsada: Robert De Niro, Jodie Foster, Albert Brooks, Harvey Keitel, Cybill Shepherd i inni

 

 

 

Taksówkarz to naturalistyczny obraz Nowego Jorku lat siedemdziesiątych. W brutalny sposób ukazuje on nocne realia wielkiego miasta, na którego ulicach szerzy się rozbój, prostytucja, nielegalny handel bronią i przestępczość. W tle filmu rozgrywa się również dramat osób doświadczonych wojną w Wietnamie. Taksówkarz to ważna pozycja w twórczości Martina Scorsese, punkt zwrotny w aktorskiej karierze Roberta De Niro oraz ostatni film legendy muzyki filmowej Bernarda Herrmanna.

Robactwo

Taksówkarz miał swoją premierę 8 lutego 1976 roku. Autorem scenariusza do filmu był Paul Schrader, który jak sam przyznał, posiadał wiele inspiracji do rozpoczęcia pracy nad nowym tekstem. Natchnienie wzbudziły w nim western Johna Forda Poszukiwacze (1956) oraz powieść Jeana-Paula Sartre’a Mdłości, w której filozof poruszył problem świadomości własnego istnienia, jednak największą inspiracją okazała się dla Schradera postać Arthura Bremera.

Arthur Bremer 15 maja 1972 roku dokonał zamachu na życie George’a Wallace’a – gubernatora Alabamy i ówczesnego kandydata na urząd prezydenta USA. Bremer chciał skupić na sobie uwagę mediów za sprawą głośnego czynu – morderstwa polityka. Przez ponad dwa miesiące przygotowywał się do zamachu, śledząc poczynania Wallace’a i słuchając na żywo wszelkich jego wystąpień. Przez pewien czas na cel zamachu typował także Richarda Nixona.

Paul Schrader stworzył scenariusz do Taksówkarza również w oparciu o własne doświadczenia. W pewnym etapie życia, gdy mieszkał właśnie w Nowym Jorku, cierpiał na bezsenność. Pozwoliło mu to na zapoznanie się z ciemniejszą stroną miasta, wypełnionego klimatem seksu i przemocy. Podobnie jak główny bohater filmu odwiedzał regularnie nocne kina z filmami pornograficznymi. Schrader przez długi czas mieszkał też w samochodzie.

Taksówkarz film

Taksówkarz przedstawia losy weterana wojny w Wietnamie. Cierpiący na bezsenność Travis Bickle (wybitna kreacja Roberta De Niro) zatrudnia się na nocną zmianę jako taksówkarz. Przemierzając po zmroku najniebezpieczniejsze, nowojorskie ulice styka się on z wszechobecną przemocą, której źródła upatruje wyłącznie w człowieku. Ludzie stają się dla niego robactwem, z którego lęgnie się moralna zaraza, okrucieństwo i zapowiedź szybkiej klęski. Travis spotyka nocą handlarzy narkotyków i broni, stojące pod lampami nieletnie prostytutki i ich alfonsów, bandytów, a nawet morderców.

Broń

Travis brzydzi się swoim otoczeniem i wkrótce postanawia sam wymierzyć mu sprawiedliwość. Doskonały zabieg, dzięki któremu dostrzegamy narastającą frustrację i agresję bohatera, stanowią powielane sceny wycierania przez niego pozostałości po klientach taksówki: spermy lub krwi. Po nocnych kursach Travis z coraz większą pogardą do ludzi czyści tylne siedzenia auta z pozostawionych wydzielin.

Jedyną wartościową osobą wydaje się dla niego pracownica sztabu wyborczego Betsy (w tej roli Cybill Shepherd), którą dostrzega w trakcie jednego z postojów. Travis regularnie podgląda ją w miejscu pracy, a w końcu zdobywa się na odwagę i zaprasza na randkę. W czasie jednego ze wspólnych spotkań niefortunnie zabiera Betsy do nocnego kina na film pornograficzny. Oburzona kobieta wychodzi i nie chce więcej widzieć Travisa. Bohater jednak nie chce dać za wygraną i aby przypodobać się dziewczynie zaczyna wspierać jej pracodawcę: Charlesa Palantine’a (Leonard Harris), kandydata na prezydenta USA.

Film Taksówkarz

Wkrótce zafascynowany początkowo osobą Palantine’a Travis spotyka go osobiście w swojej taksówce. Okazuje się, że polityk nie różni się niczym od innych kandydatów – żądnych władzy i pełnych ignorancji. Palantine nie zna nawet własnych postulatów, o które wypytuje go Travis. Wkrótce okazuje się, że to właśnie Palantine ma zostać ofiarą mściwego taksówkarza.

Travis przekonany o złu tego świata, którego przyczyną jest człowiek, postanawia rozliczyć się raz na zawsze ze „społecznym robactwem”. Kupuje broń (dużo broni), zaczyna ćwiczyć i lepiej się odżywiać, aby poprawić swoją kondycję fizyczną, zaniedbaną w pracy taksówkarza. Do historii przeszła słynna kwestia Roberta De Niro wypowiedziana w trakcie ćwiczeń z bronią przed lustrem: „You talkin’ to me?” („Mówisz do mnie?”). Po ścięciu włosów na irokeza Travis idzie na spotkanie z Palantine’em z myślą jego zabicia, jednak rozmyśla się, gdy widzi zbyt dobrze zorganizowaną ochronę.

Krew

Pochłonięty obłędem Travis nie zamierza jednak odpuścić: szuka kolejnej ofiary. Jego los zbiega się z postacią nieletniej prostytutki Iris (zagraną przez zaledwie czternastoletnią Jodie Foster). Bohater zbliża się do dziewczyny, ale nie w seksualnym sensie, aby poznać jej przeszłość i powody prostytuowania się. Gdy poznaje prawdę, za najbliższy cel obiera uratowanie Iris, namawiając ją do odejścia z rozwiązłej branży i powrotu do rodziców. Aby uwolnić dziewczynę postanawia zabić jej sutenerów.

Taksówkarz recenzja

Plan Travisa szybko się urzeczywistnia. Na oczach nastolatki dochodzi do strzelaniny w domu publicznym, której ofiarami padają alfonsi. Sam taksówkarz również zostaje ciężko ranny. Od razu zostaje jednak okrzyknięty przez media bohaterem – wybawcą Iris, która powróciła do rodziny. Po tych zdarzeniach Travis wraca do pracy taksówkarza, a Betsy próbuje odnowić z nim kontakt. W widzu rodzi się pytanie pozostawione bez odpowiedzi: czy Travis zabił, aby zemścić się za ludzkie zło, czy, aby zdobyć serce ukochanej? A może Travis nie przeżył strzelaniny i scena nabiera charakteru fantastycznego marzenia?

Taksówkarz

Film Scorsese wypełniają brutalne sceny, w których krew wylewa się wprost z ekranu. Taksówkarz wywołał wiele protestów i kontrowersji wśród krytyki filmowej. Poza brutalizmem, główny zarzut był kierowany wobec obsadzenia w roli młodej prostytutki nieletniej wówczas Jodie Foster: poza odgrywaniem pracy w nierządzie, na oczach jej bohaterki dochodzi przecież również do okrutnego mordu. Sama aktorka zapewniała jednak, że w czasie kręcenia sceny strzelaniny dobrze się bawiła, a ekipa powtarzała jej, że broń to rekwizyt, a krew jest sztuczna.

Należy wspomnieć również, że Taksówkarz to film z genialnymi zdjęciami autorstwa Michaela Chapmana i muzyką Bernarda Herrmanna. To właśnie temu ostatniemu został zadedykowany w całości film. Bernard Herrmann należy do kanonu najlepszych kompozytorów muzyki filmowej. Zdobył Oscara (za muzykę do filmu All That Money Can Buy), współpracował z takimi twórcami jak Orson Welles (Obywatel Kane) czy Alfred Hitchcock (Zawrót głowy, Psychoza). Taksówkarz był ostatnim filmem Herrmanna przed śmiercią. Kompozytor nie dożył jego premiery. Jak się później okazało, obraz Scorsese uznany został za jeden z najważniejszych w kompozytorskiej karierze Herrmanna. Już po śmierci przyznano mu za Taksówkarza nominację do Oscara oraz Grammy a także nagrodzono statuetkami BAFTA i LAFCA.

Taxi Driver film

Robert De Niro i Jodie Foster w filmie Taksówkarz

Reżyser i scenarzysta Taksówkarza – Martin Scorsese i Paul Schrader – chcieli poruszyć w filmie, poza moralną degradacją społeczeństwa, wpływ udziału w wojnie w Wietnamie na dalsze losy człowieka. Travis jest weteranem, którego po opuszczeniu frontu, nadal nie opuściło przeświadczenie o okrucieństwie ludzi. Film przedstawia tym samym negatywny stosunek do wojny wietnamskiej i krytykę władz, odsłaniając brutalną, lecz prawdziwą stronę działań wojennych podejmowanych przez polityków. Taksówkarz wpasowuje się więc w klimat amerykańskiego kina lat 70., kiedy to starano się odwzorować ze szczegółami rzeczywistość wypełnioną społecznymi problemami, korupcją i przestępczością.

Taksówkarz nie bez powodu został okrzyknięty jednym z największych arcydzieł w historii kina. Zachwyca zarówno od strony technicznej, jak i problematycznej. Film uzyskał cztery nominacje do Oscara (najlepszy film, aktor, aktorka i muzyka), dwie do Złotego Globu (aktor i scenariusz), wygrał trzy nagrody BAFTA i trzy statuetki Amerykańskiego Stowarzyszenia Krytyków Filmowych, a także Złotą Palmę w Cannes za najlepszy film roku. W 2007 roku Amerykański Instytut Filmowy uplasował Taksówkarza na 52. miejscu 100 najlepszych amerykańskich filmów wszech czasów.

Michael Casey z Boulder Weekly tymi słowami podsumował Taksówkarza: „Oglądanie go nie zawsze jest przyjemnym doświadczeniem, ale jest to konieczne”.

Źródła:

1. A. J. Rausch, The Films of Martin Scorsese and Robert De Niro, Scarecrow Press 2010.

2. Travis gave punks a hair of aggression, Toronto Star February 12, 2005: H02.