“Zawrót głowy” – 20 ciekawostek o arcydziele Alfreda Hitchcocka

Zawrót głowy ciekawostki

Zawrót głowy – wybitne arcydzieło Alfreda Hitchcocka z1958 roku – to jeden z najważniejszych filmów w historii X Muzy. Niepowtarzalny klimat tej historii tworzą przewrotna intryga, poruszający wątek miłosny, psychologiczna głębia wyobcowanych bohaterów, a także doskonała strona wizualna przedstawiająca piękno San Francisco przy akompaniamencie hipnotyzującej muzyki. W rolach głównych wystąpili niezapomniani James Stewart i Kim Novak. Przedstawiamy 20 intrygujących faktów na temat najlepszego filmu mistrza suspensu.

1. Zawrót głowy doczekał się alternatywnego zakończenia.

Ostateczna wersja filmu, którą dziś znamy, posiada otwarte zakończenie (Judy ginie przez upadek z wieży, a Scottie patrzy za ukochaną, stojąc na skraju dzwonnicy). Nie każdy jednak wie, że powstały dwa finały tej przejmującej historii. W alternatywnej wersji zakończenia Zawrotu głowy po dramatycznych wydarzeniach na wieży przenosimy się jeszcze na chwilę do mieszkania Midge, gdzie bohaterka przysłuchuje się najnowszym informacjom z radia: Gavin Elster (filmowy morderca) został ujęty przez policję, po tym, jak zbiegł do Europy. Wkrótce do mieszkania wraca Scottie, a Midge ścisza wiadomości…

Druga wersja zakończenia jest kluczową dla przedstawionej w filmie historii, bowiem złoczyńca zostaje aresztowany. Dostępna nam wersja Vertigo pozostaje natomiast jedynym filmem Alfreda Hitchcocka, w którym antybohater unika kary. Mistrz suspensu zadecydował, że otwarte zakończenie będzie stanowić lepsze rozwiązanie historii, dając widzom pole do interpretacji. Nie pomylił się – otwartość Zawrotu głowy wzmacnia jego artystyczny wymiar i nie zamyka filmu w ramach moralitetu czy też wymuszonego happy endu.

2. Role Madeleine i Judy początkowo miała zagrać Vera Miles.

Zawrót głowy ciekawe fakty

Kiedy Grace Kelly porzuciła karierę filmową i poślubiła księcia Monako, Alfred Hitchcock utracił swoją największą muzę od czasów Ingrid Bergman. Pocieszenie znalazł w osobie Very Miles, z której obiecał uczynić „drugą Grace Kelly”. Hitchcockiem zawładnęła istna obsesja – chciał mieć całkowitą kontrolę nad życiem Miles, zawładnąć nią również poza planem zdjęciowym.

Sugerował jej, jak ma się ubierać, czym odżywiać i z kim się spotykać. Obmyślił też cały bieg jej kariery. Hitchcock dostrzegł aktorkę w jednym z odcinków The Pepsi-Cola Playhouse, a następnie obsadził w swoim Niewłaściwym człowieku (1956). Miles otrzymała również angaż do głównej, podwójnej roli w Zawrocie głowy; gotowe były już nawet kostiumy dostosowane do wymiarów aktorki. Ostatecznie Vera odrzuciła ofertę na wieść o ciąży; szybko też ukróciła kontakty z Hitchcockiem, a w przyszłości zagrała jeszcze tylko w jego Psychozie (1960). Reżyser nie krył złości. Rola Madeleine Elster i Judy Barton przypadła w udziale piękności ze studia Columbia, Kim Novak.

3. W roku premiery Zawrót głowy okazał się fiaskiem.

Świeżo po premierze film Hitchcocka okazał się klęską box office’a. Większość krytyków nie pozostawiła na reżyserze suchej nitki. Vertigo uznano za film zbyt powolny i przekombinowany, a jego największą wadą miało być rozwiązanie głównej intrygi na pół godziny przed końcem. Zmiana w myśleniu o Zawrocie głowy dokonała się za sprawą krytyka Robina Wooda, a także francuskiego magazynu „Cahiers du Cinéma” i przedstawiciela Nowej Fali François Truffauta (przeprowadził z Hitchcockiem słynny wywiad-rzekę).

Dzieło uznano za największe osiągnięcie mistrza suspensu, doceniono jego artyzm i metaforyczną historię. W latach 80. Zawrót głowy ponownie wyświetlano na ekranach kin i tym razem został on ciepło przyjęty. Dziś nikt już nie ma wątpliwości, że to jeden z najważniejszych i najlepszych obrazów w historii amerykańskiej kinematografii.

4. Hitchcock obwiniał Jamesa Stewarta o niepowodzenie filmu.

Zawrót głowy Hitchcocka historia powstania

James Stewart był ulubionym aktorem mistrza suspensu zaraz obok Cary’ego Granta. Łącznie zagrał w czterech filmach Alfreda Hitchcocka, a oprócz Zawrotu głowy były to Sznur (1948), Okno na podwórze (1954) i Człowiek, który wiedział za dużo (1956). Ich współpraca przebiegała na najwyższym poziomie, a relacja przeistoczyła się w przyjacielskie stosunki, tym bardziej dziwi więc fakt, że po początkowej klęsce Vertigo reżyser obarczył winą Jamesa Stewarta.

Doszedł do wniosku, że aktor był zbyt stary do roli detektywa Scottiego, a u boku dwudziestokilkuletniej Kim Novak wypadł nieautentycznie jako jej kochanek. Wbrew złośliwościom Hitchcocka kreacja Jimmy’ego jest naprawdę godna podziwu.

5. To w Zawrocie głowy po raz pierwszy użyto efektu „dolly zoom”.

„Dolly zoom” to wizualny efekt osiągany za sprawą połączenia ze sobą czynności przybliżania obrazu z jednoczesnym oddaleniem kamery. W rezultacie otrzymujemy widok niezmienionego pierwszego planu na zmienionej perspektywie tła. Po raz pierwszy efekt ten został przedstawiony właśnie w Zawrocie głowy – możemy go dostrzec w otwierającej film scenie pościgu na dachach, kiedy Scottie ostatkiem sił utrzymuje się przed upadkiem, a także w najsłynniejszej scenie na wieży, w czasie samobójczej ucieczki Madeleine.

Detektyw ograniczony poważnym lękiem wysokości nie jest wówczas w stanie podążyć za ukochaną, a tym samym uratować jej przed śmiercią. Interesujące jest, że twórcą tego efektu na pewno nie był operator Robert Burks. Często mówi się, że to sam Hitchcock zainicjował „dolly zoom”, ale to również wydaje się mało wiarygodne. Było to najpewniej zasługą niewymienionego w napisach, drugiego operatora Zawrotu głowy – Irmina Robertsa.

6. Kim Novak utożsamiała się ze swoją bohaterką.

Vertigo nieznane fakty

Kim Novak w Zawrocie głowy zagrała rolę życia. Aktorka, której największa sława przypadła na lata 50. XX wieku, wystąpiła w wielu dobrych filmach (Złotoręki, Czarna magia na Manhattanie, W środku nocy), jednak to angaż u Hitchcocka okazał się jej największym sukcesem. Blond piękność pokazała tu pełnię swojego talentu i wszechstronność, tworząc dwie zupełnie odrębne kreacje aktorskie jako Madeleine Elster i Judy Barton. Podczas realizacji nie obyło się jednak bez konfliktów pomiędzy aktorką a samym Hitchcockiem. Novak miała być niezadowolona z ekranowych kostiumów, a na plan wkroczyła z szeregiem wymagań w tym deklaracją, że nie założy brązowych butów i ubrań w odcieniach szarości…

A właśnie w takim wizerunku widzimy ją przez większość filmu! Po latach Kim Novak wspominała w ciepłych słowach współpracę z reżyserem, a także wyjawiła, że utożsamiła się z odgrywaną postacią. W Madeleine znalazła podobieństwo wobec własnych uczuć – przygnębienia, melancholii i skrępowania. W ostatnich latach mieszkająca w południowym Oregonie aktorka toczy walkę z głęboką depresją. Oddaje się również swojej pasji malarskiej; niedawno stworzyła obraz upamiętniający film Hitchcocka, który nazwała Vertigo: Vortex of Delusion.

7. Kostiumy i kolory użyte w filmie mają wymiar symboliczny.

Kolorystyka Zawrotu głowy przybiera formę manifestacji emocji głównych bohaterów, a także charakteryzuje filmowe postaci. Na pierwszy plan wysuwa się oczywiście kolor zielony symbolizujący tajemniczość, zmysłowość i odrealnienie Madeleine „opętanej” przez duchy przeszłości i myśl o samobójstwie. Barwy soczystej, namiętnej czerwieni tworzą natomiast klimat restauracji Ernie’s, w której Scottie po raz pierwszy ujrzał ukochaną. Oddają one ich wzajemne pożądanie i nawiązany romans.

Z kolei kolor niebieski dominuje na ekranie, gdy załamany detektyw trafia do kliniki psychiatrycznej i musi leczyć się z depresji po utracie kochanki. Również kostiumy zaprojektowane przez słynną Edith Head pełnią funkcję symbolu. W tym kontekście najbardziej znaczącym okazuje się ikoniczny, szary kostium Madeleine, który miał oddawać wewnętrzne skrępowanie i dyskomfort bohaterki – w końcu figura Madeleine to tak naprawdę Judy udająca przed Scottiem inną kobietę, na jaką zostaje ucharakteryzowana.

8. Akcję filmu przeniesiono z Paryża do San Francisco.

Czego nie wiesz o Vertigo

Zawrót głowy został oparty na francuskiej powieści duetu Boileau-Narcejac D’Entre les Morts (przetłumaczonej na język angielski jako From Among the Dead), w której historia rozgrywała się w samym sercu Paryża. Hitchcock zadecydował o przeniesieniu akcji do San Francisco, czego powodem był przede wszystkim główny wątek cierpiącego na akrofobię detektywa.

Twórca był zdania, że to właśnie w San Francisco jak nigdzie indziej uda się wydobyć różnice w wysokościach poszczególnych budowli. Dzięki tej decyzji Vertigo ukazuje nam zachwycający portret miasta, a San Francisco staje się niejako samodzielnym bohaterem. Widzimy tu piękne, ikoniczne ujęcia mostu Golden Gate, a także prawdziwe, charakterystyczne dla tego miasta miejsca jak np. pałac Legion of Honor.

9. Wieża, na której Madeleine popełnia samobójstwo, została zrekonstruowana na potrzeby filmu.

Misja San Juan Bautista, w której rozgrywa się tragiczna sekwencja Zawrotu głowy, to realne, zachowane miejsce, jednak obecny na jej terenie kościół jest pozbawiony dzwonnicy, którą domalowano na potrzeby filmu. Przed rozpoczęciem realizacji filmu wieża uległa zniszczeniu z powodu zawalenia się dachu. W oryginale dzwonnica i tak była mniejszych rozmiarów niż ta zrekonstruowana, którą widzimy w filmie, co dałoby słabszy efekt wizualny.

10. Scenę pocałunku Scottiego z ucharakteryzowaną na Madeleine Judy nakręcono za sprawą obracającej się o 360 stopni kamery.

Zawrót głowy 20 ciekawostek

Kiedy Scottie zmusza Judy do metamorfozy i tworzy z niej żywą replikę utraconej kochanki, bohaterowie padają sobie w ramiona i oddają się namiętnym uściskom. Skąpana we mgle i przebrana za Madeleine Judy wychodzi z łazienki, zbliżając się niczym zmartwychwstały duch do pogrążonego w obsesji ukochanego. Ich pocałunek to obok pościgu na wieży najbardziej znana scena z Zawrotu głowy, nakręcona z wielkim rozmachem, bo za sprawą obracającej się o 360 stopni kamery.

Towarzyszą jej przepiękne, pełne uniesień melodie z kompozycji Bernarda Herrmanna Scene D’Amour. Sekwencja nabiera również symbolicznego wymiaru – Scottie odzyskuje zmarłą kochankę, ponownie „trzyma ją” w ramionach za sprawą zmuszenia innej kobiety do odgrywania jej roli. Jak skomentował sam Hitchcock, scena ta przypomina rodzaj psychologicznej nekrofilii, której oddaje się detektyw.

11. Hotel Empire z Zawrotu głowy funkcjonuje do dziś.

Hotel Empire, w którym mieszkała Judy Barton i gdzie odbywały się kluczowe sceny z udziałem Scottiego, nosi obecnie nazwę Vertigo (na cześć filmu) i stanowi mini-atrakcję na mapie San Francisco. To jeden z ulubionych celów podróży zagorzałych miłośników kina Hitchcocka, którzy podążają śladem realnych budowli i miejsc ukazanych w Zawrocie głowy.

W hotelu można zobaczyć plakaty reklamujące film, a także ówczesne meble z pokoju Judy, zachowane po realizacji filmu. Przez długi czas po premierze Vertigo w San Francisco można było również odwiedzić restaurację Ernie’s, w której Scottie po raz pierwszy ujrzał Madeleine. Budynek do dziś jest zachowany, lecz w miejscu baru powstały inne lokale użytkowe.

12. Nie wiadomo jak Madeleine znika z hotelu McKittrick.

Vertigo hotel McKittrick

Vertigo – Hotel McKittrick

To centralna nieścisłość i tajemnica fabularna pojawiające się w Zawrocie głowy. Kiedy podążający za Madeleine Scottie trafia do hotelu McKittrick, widzi, jak otwiera ona okno w pokoju na piętrze. Prosi właścicielkę przybytku o kilka informacji pomagających w śledztwie, jednak dziwi go informacja przekazana przez kobietę, że Madeleine nie znajduje się obecnie w wynajmowanym pokoju. Na dowód tego właścicielka prowadzi go na górę i faktycznie okazuje się, że pokój jest pusty.

Scottie dostrzega również, że z podjazdu zniknął samochód Madeleine. Nie wiemy, jak bohaterce udaje się opuścić pokój, pozostaje to w sferze domysłów wiernych fanów filmu – czy właścicielka hotelu została przekupiona i pomogła uciec kobiecie bocznym wyjściem? A może to Scottie ma już przywidzenia? Hitchcock użył frapującej sceny do wzmocnienia tajemnicy i efektu nadnaturalności wokół osoby Madeleine, rzekomo opętanej przez ducha zmarłej babki Carlotty.

13. Tytuł filmu mógł brzmieć zupełnie inaczej.

Powstało wiele pomysłów na tytuł adaptacji powieści D’Entre les Morts, którą przetłumaczono w języku angielskim na From Among the Dead. Zapis w pierwotnej wersji scenariusza Maxwella Andersona, który ostatecznie odrzucono, nosił nazwę Darkling I Listen. Studio Paramount pod uwagę brało również tytuły A Matter of Fact, Face in the Shadow, Possessed by a Stranger czy The Mad Carlotta. Ostateczna wersja tytułu została utrwalona, kiedy do twórców dołączył czwarty i ostatni scenarzysta Zawrotu głowy, Samuel Taylor.

14. Scottie widział Madeleine nagą, zanim się poznali.

Vertigo sceny łóżkowe

Zawrót głowy pozostawia wiele niedopowiedzeń, a jednym z ciekawszych fabularnych kąsków dla fanów tego dzieła jest fakt, że Scottie podziwiał nagie ciało Madeleine, zanim się sobie przedstawili. Próbując popełnić samobójstwo skoczyła ona do zatoki San Francisco, z której uratował ją detektyw. Scottie zabrał Madeleine do swojego domu, rozebrał, osuszył i położył do łóżka. W czasach regulacji kodeksu Haysa filmowcy musieli sobie radzić z przeplataniem na ekranie erotycznych podtekstów bez możliwości ukazania intymnych zbliżeń bohaterów wprost.

Widzimy więc suszące się w kuchni ubranie Madeleine, a ją samą budzącą się w łóżku Scottiego, który podaje jej szlafrok do nakrycia. Kiedy Madeleine w męskim okryciu i zmierzwionych włosach stawia bosą stopę na podłodze salonu Scottiego doskonale wiemy, co łączy tych dwoje. Wystarczy spojrzeć na zachwyt malujący się na twarzy bohatera – to właśnie od tej pory Scottie dostaje przecież obsesji na punkcie żony przyjaciela i szybko się w niej zakochuje…

15. Pisząc muzykę do Zawrotu głowy Bernard Herrmann myślał o Nowym Orleanie.

Ilustrując Vertigo Bernard Herrmann stworzył jedną z najlepszych ścieżek dźwiękowych w swym dorobku (zob. Top 15 – Bernard Herrmann i jego najsłynniejsza muzyka filmowa). Legendarny kompozytor zasłynął z wielokrotnej współpracy z Hitchcockiem, a w Zawrocie głowy stworzył piękne, pełne liryzmu, romantyczności, niepokoju i dramatu partie, bez których odbiór filmu z pewnością nie byłby taki sam.

Kompozycję skomentował znany reżyser Martin Scorsese: „Tragicznie piękna muzyka filmowa Bernarda Herrmanna jest absolutnie niezbędna dla ducha, funkcjonowania i potęgi Zawrotu głowy”. Pisząc muzykę do tego filmu, Herrmann myślał jednakże o klimacie Nowego Orleanu, a nie San Francisco. Do końca był zdania, że akcja filmu powinna zostać przeniesiona do wskazanego przez siebie miasta.

16. To kolejny film Hitchcocka, w którym reżyser pojawia się na ekranie.

Zawrót głowy cameo

Cameo Alfreda Hitchcocka to znak rozpoznawczy jego dzieł. Mistrz suspensu pojawia się we wszystkich swoich filmach (będąc mniej lub bardziej widocznym) począwszy od wyjazdu do Ameryki i produkcji Rebeki (1940). Pierwszym jego obrazem, w którym zagrał we własnej osobie, był natomiast niemy Lokator (1927), nakręcony w brytyjskim okresie twórczości. W Zawrocie głowy widzimy go niosącego trąbkę, kiedy to bohater Jamesa Stewarta zmierza na spotkanie do biura Gavina Elstera.

Co ciekawe, w tamtym okresie Hitchcock przeszedł na przymusową, tymczasową dietę po przebytym zapaleniu pęcherzyka żółciowego i możemy zauważyć jego nieco odchudzoną sylwetkę. Tusza jednak nigdy mu nie przeszkadzała – sam twórca wbudował ją w swoją legendę i wykorzystał do celów reklamowych.

17. Postać Midge stworzył scenarzysta Samuel Taylor.

Postaci Midge Wood próżno szukać w książce duetu Boileau-Narcejac. Pomysł na dodanie bohaterki granej przez Barbarę Bel Geddes podsunął scenarzysta Samuel A. Taylor. Hitchcock był zadowolony z kreatywności Taylora i wzbogacenia historii z jego inicjatywy. Midge stanowi całkowite zaprzeczenie Madeleine – to kobieta z krwi i kości, nowoczesna, oddana swojej pracy i twardo stąpająca po ziemi.

Jej obecność dobudowuje historię Scottiego, który w przeszłości był z nią zaręczony, a dziś traktuje jak starą przyjaciółkę. Nie dostrzega (albo nie chce dostrzec) prawdziwych uczuć kobiety – jej nieszczęśliwej miłości i oddania. Co ważne, Midge traktuje detektywa w zupełnie inny sposób od Madeleine – jej miłość jest szczera i głęboka, lecz wyzbyta nadmiernego romantyzmu, a za to podszyta podobieństwem uczuć matki do dziecka. Sam Scottie wielokrotnie powtarza, aby przestała mu „matkować”.

18. Żona Hitchcocka, Alma Reville, była zaangażowana w pracę nad filmem.

Jak kręcono Zawrót głowy

Scenarzystka, montażystka i prywatnie żona mistrza suspensu, Alma Reville, była aktywna przy większości dzieł męża (zob. Alma Reville – 10 faktów z życia pani Hitchcock). Alma doradzała Hitchcockowi m.in. w sprawie kostiumów, scenopisu, wyboru aktorów, a także samego materiału do nowego filmu. W przypadku Zawrotu głowy Reville jak zwykle pomagała przy montażu. Jej negatywne uwagi względem łydek Kim Novak spowodowały, że wycięto jedną ze scen, w której biegnąca aktorka odsłania swoje nogi. Zdaniem pani Hitchcock były one zbyt… pulchne.

19. Fabuła Vertigo czerpie z Freudowskich motywów.

Zawiłą relację Scottiego i Judy przenika klimat pomieszania erotyzmu ze śmiercią. Stanowi on jawne odwołanie do poglądów Zygmunta Freuda, którego teorie niezmiernie fascynowały Alfreda Hitchcocka. Zawrót głowy czerpie więc z koncepcji dwóch podstawowych instynktów człowieka: popędu życia i śmierci.

Freudowskie eros i tanatos zostają zobrazowane w filmie za sprawą obsesyjnego pożądania detektywa, którego nie jest w stanie przerwać nawet samobójstwo kochanki. Z drugiej strony troje bohaterów – Scottie, Judy i Madeleine – stają się poniekąd symbolem trzech sfer psychiki wyodrębnionej przez Freuda: świadomości, przedświadomości i nieświadomości (a także Id, Ego, Superego).

20. W 2012 roku Brytyjski Instytut Filmowy ogłosił Zawrót głowy najlepszym filmem w historii kina.

Do tej pory powyższym mianem określano Obywatela Kane’a. W 2012 roku Vertigo zdeklasowało dzieło Orsona Wellesa, zdobywając tytuł najwybitniejszego filmu w dziejach. To umocniło pozycję obrazu Hitchcocka, który niedługo po swej premierze cieszył się przecież złą sławą i omal nie zaprzepaścił powstania innego wielkiego dzieła mistrza suspensu – Psychozy. Zdaniem wielu znawców twórczości Alfreda Hitchcocka, Zawrót głowy to jego najlepszy film, w którym reżyser wspiął się na wyżyny artystycznych możliwości. Była to również jedna z ulubionych produkcji samego twórcy.

Udostępnij “Zawrót głowy” – 20 ciekawostek o arcydziele Alfreda Hitchcocka” swoim znajomym.

Źródła:

D. Auiler, Vertigo: The Making of a Hitchcock Classic, London: Titan Books, 1999.

P. McGilligan, Alfred Hitchcock: życie w ciemności i pełnym świetle, tłum. J. Matys, Warszawa 2005.

P. Ackroyd, Alfred Hitchcock, tłum. J. Łaziński, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017.

F. Truffaut, A. Hitchcock, H. Scott, Hitchcock/Truffaut, tłum. T. Lubelski, Świat Literacki, Izabelin 2005.
www.kimnovakartist.com