Antoni Fertner – ukochany komik Polaków i Rosjan

Antoni Fertner

Antoni Fertner, 1931 r. [Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny]

Był wielką gwiazdą kina i teatrzyków lat ’30. Zagrał główną rolę w jednym z pierwszych polskich filmów fabularnych, następnie zrobił karierę w rosyjskiej kinematografii, zyskując przydomek “rosyjskiego Maxa Lindera”.

Antoni Fertner urodził się w 1874 roku w Częstochowie. W czasie studiów w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie zainteresował się teatrem i postanowił kształcić się dalej w tym kierunku, zapisując się na kurs aktorski, który skończył w 1895 roku.

Jego kariera nabrała rozpędu po angażu w Teatrze Farsy i Operetki oraz Teatrze Rozmaitości, jednak dopiero rolą w filmie Antek pierwszy raz w Warszawie dał się poznać szerszej publiczności. Od tego czasu Fertner ukształtował typ sympatycznego, pulchnego niezdary, który przyjeżdża do wielkiego miasta z prowincji.

Rosyjska kariera i szczyt popularności Antoniego Fertnera

Po zakończeniu I wojny światowej, kino “Oaza”, którego współwłaścicielem był Fertner, popadło w kłopoty finansowe. Aktor zmuszony był zamknąć kino, a następnie wyjechać do Rosji w nadziei poprawy swojej sytuacji materialnej. To właśnie wtedy został zauważony przez wytwórnię Aleksandra Chanżonkowa, dzięki czemu zdobył sławę również w Rosji, kręcąc głównie serie komedii o Antoszy. Grał także na największych rosyjskich scenach aż do zakończenia I wojny światowej.

Po powrocie do Polski Fertner występował w warszawskich teatrach, następnie w 1925 roku został dyrektorem Teatru Letniego. Już rok później założył wraz z Mieczysławą Ćwiklińską teatr, w którym grano sztuki w sezonie 1926/1927.

Fernter Antoni

Antoni Fertner na planie filmu Gehenna (aktor 3 z prawej)

Od 1918 roku Antoni Fertner był właścicielem “Willi pod kogutkiem” mieszczącej się na warszawskim Wawrze, gdzie często odbywały się spotkania towarzyskie, w których uczestniczyły największe gwiazdy dwudziestolecia międzywojennego. Budynek ten, choć popada w ruinę, stoi do dziś.

Szczyt popularności aktora nastał wraz z wprowadzeniem kina dźwiękowego. Komedie z jego udziałem przyciągały do kina tłumy widzów, mimo że Fertner grał najczęściej role drugoplanowe. Aktor wystąpił w dwudziestu filmach w latach 1934-1939, co doskonale świadczy o jego popularności wśród przedwojennej publiczności. Artysta w sumie miał na swoim koncie około pięciuset ról filmowych i teatralnych.

Kontrowersyjne lata wojny i losy powojenne

Antoni Fertner

Antoni Fertner w spektaklu Nigdy nic nie wiadomo w Teatrze J. Słowackiego, 1935 r.

Lata wojenne Fertner spędził głównie w Warszawie, grając i reżyserując w jawnych teatrach, mimo zakazu ZASP-u. Niekiedy w przedstawieniach w okresie wojennym towarzyszyła mu żona, Helena Pawłowska. To właśnie przedstawienie “Wesela Fonsia” wyreżyserowane przez aktora było symbolicznym zamknięciem ery teatrów Nur für Deutsche. Przed powstaniem warszawskim Fertner wyjechał ze stolicy, by po wojnie osiąść w Krakowie. Gwiazdor nie mógł powrócić na warszawskie sceny, ponieważ uniemożliwiała mu to kara nałożona przez Związek Artystów Scen Polskich. Od tego czasu grywał na scenach teatrów krakowskich i objazdowych. Do filmu nigdy już nie wrócił.

Aktor niezwykle rzadko wypowiadał się na temat swojego życia prywatnego. Wiadomo, że pierwszy raz stanął na ślubnym kobiercu w wieku 21 lat, żeniąc się z Kazimierą Matyldą Habrowską. Małżeństwo przetrwało 16 lat, kończąc się rozwodem. Z drugą żoną, Heleną Pawłowską doczekał się córki, również Heleny. Małżeństwo przetrwało aż do śmierci żony aktora w 1944 roku. Następnie ożenił się ze swoją gosposią, Janiną Zaleską. To ona urodziła Fertnerowi syna w 1950 roku, kiedy aktor miał już 76 lat.

Antoni Fertner pozostał aktywny zawodowo nawet po skończeniu osiemdziesięciu lat. Jednak wypadek, któremu uległ w 1957 roku znacznie pogorszył jego stan zdrowia – aktor złamał nogę i stopniowo pogarszało się jego samopoczucie. Zmarł 16 kwietnia 1959 roku w wieku 84 lat.

Literatura:

Antoni Fertner, Podróże komiczne, oprac. Jerzy Bober, Wydawnictwo Literackie 1960

Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014, Kraków 2015