„Śmiertelne zauroczenie” – czarna komedia o szkolnej rzeczywistości

Tytuł: “Śmiertelne zauroczenie”

Tytuł oryginalny: “Heathers”

Rok premiery: 1989

Reżyseria: Michael Lehmann

Obsada: Winona Ryder, Kim Walker, Shannen Doherty, Christian Slater

W świecie influencerów bycie rozpoznawalnym stało się dla wielu ludzi największą wartością i głównym celem. Walka o popularność nie jest jednak wynalazkiem obecnych czasów. Zanim Internet stał się powszechny, istniało zjawisko celebryty, a część społeczeństwa toczyła batalie o popularność w mikroskali, na przykład na terenach szkół. „Śmiertelne zauroczenie” z 1988 roku za pomocą czarnego humoru ilustruje powyższe zjawisko w krzywym zwierciadle. Dzieło w reżyserii Michaela Lehmanna to jeden z najbardziej kontrowersyjnych obrazów końcówki lat osiemdziesiątych. Scenarzysta Daniel Waters bez żadnych ogródek zaprezentował brutalność amerykańskich nastolatków.

„Śmiertelne zauroczenie” – szkolna elita

„Śmiertelne zauroczenie” ukazuje losy siedemnastoletniej Veronici Sawyer (Winona Ryder). Nastolatka próbuje wkupić się w łaski szkolnej elity, na której czele stoi Heather Chandler (Kim Walker). Chandler podporządkowała sobie już Heather McNammare (Lisanne Falk) i Heather Duke (Shannen Doherty). Zanim Veronica stanie się kolejną „Heather” w grupie, zmuszona jest przejść chrzest bojowy. W pierwszej sekwencji widzimy, jak usta Sawyer zastępują dołek golfowy, a wszystkie Heather muszą trafić w jej twarz, żeby zdobyć punkt.

Podczas przerwy na lunch, Chandler każe Veronice napisać miłosny liścik w imieniu jednego z chłopaków, a następnie podłożyć go mniej popularnej dziewczynie pod tacę z jedzeniem, przez co nastolatka zostaje wyśmiana. Heather Chandler jest bezlitosna, nie szanuje nikogo, ale przyjaźń z nią pomaga uczennicom w dostaniu się na prestiżowe uczelnie. Motyw szkolnej elity stał się bardzo popularny w amerykańskich produkcjach o nastolatkach z lat osiemdziesiątych. W filmie Michaela Lehmanna wymknął się on jednak spod dotychczasowych, tradycyjnych ram.

„Śmiertelne zauroczenie” – lokalny James Dean

Dotychczasowe życie Veroniki zmienia się w ułamku sekundy, gdy na szkolnej stołówce zauważa tajemniczego nieznajomego. Nastolatek siedzi samotnie przy stoliku, sprawia wrażenie wyalienowanego i zupełnie obojętnego na licealną rzeczywistość. Jason „JD” Dean (nawiązanie do osoby Jamesa Deana jest tu aż nadto widoczne) to syn potentata budowlanego, żyjącego ciągle na walizkach. Matka „JD” kilka lat temu popełniła samobójstwo. Dean źle znosi regularne zmiany miejsca zamieszkania, od początku przybierając pozę odludka. Veronica i Jason szybko nawiązują ze sobą bardziej zażyła znajomość, z czasem stając się parą. Kiedy dwójka szkolnych osiłków podchodzi do stolika Jasona, pragnąc wyżyć się na nim, ku ich zaskoczeniu, nastolatek wyciąga broń i strzela w ich kierunku ślepakami. „JD” to nie kolejna postać wrażliwego poety, tylko kreacja zepsutego młodzieńcza, który w żadnym stopniu nie potrafi kontrolować swoich emocji.

„Śmiertelne zauroczenie” – śmierć jako forma kary

Chandler od początku traktuje główną bohaterkę jak marionetkę. Podczas akademickiej imprezy Heather zachęca Veronikę do swawolnej zabawy ze studentami. Swayer nie przypada do gustu tamtejszy dekadencki klimat i opuszcza miejsce tylnim wyjściem. Kiedy zauważa to Heather, wybiega za Veronicą, w międzyczasie krzycząc: „Jeśli teraz opuścisz to miejsce, to możesz zapomnieć o prestiżowej uczelni”. Chandler szantażuje również dziewczynę rozpuszczeniem kompromitujących plotek o niej. Veronica opowiada o całym zajściu Jasonowi. Nastolatek proponuje zemścić się na Heather, na co jego nowa partnerka z chęcią przystaje. Licealistka nie jest jednak świadoma, jak daleko Dean jest w stanie się posunąć.

„JD” wlewa do jednego z kubków kwas żrący, a Veronica przypadkowo podaje go Heather, która po wzięciu jednego, dużego łyka, gwałtownie upada na szklany stolik, umierając na miejscu. Veronica wpada w panikę, ale Jason przekonuje ją, żeby uknuli intrygę, według której Heather popełniła samobójstwo. Swayer podrabia pismo dziewczyny, po czym młoda para ucieka z domu. Pokusa wymierzenia kary staje się równie silna, gdy dwójka popularnych sportowców (ci sami z którymi zatarg miał na stołówce Jason) rozpowiada plotki o rzekomej rozwiązłości Veroniki. Dziewczyna prosi „JD” o przygotowanie zemsty na krnąbrnych mężczyznach. Jason z chęcią przystaje na propozycję partnerki. Kiedy Veronica zwabia kolegów do lasu, pod pretekstem zrealizowania ich fantazji, zza drzew wychodzi „JD” z bronią w ręku.

Choć pierwotnie Jason miał użyć ponownie ślepych naboi, okazuje się, że tym razem w środku znajdują się prawdziwe pociski. Jeden ze sportowców zostaje zastrzelony na miejscu, drugi ucieka przez las, ale Dean ostatecznie go dopada i zabija. Zszokowana Victoria stoi jak otępiała, ale partner ponownie nakłania ją do napisania listu samobójczego w imieniu obu nastolatków, według którego Kurt i Ranem zastrzelili siebie nawzajem w imię homoseksualnej miłości, która nie mogła zostać upubliczniona.

„Śmiertelne zauroczenie” – czarny humor

Film od pierwszej sceny podszyty jest dużą dawką ironii i sarkazmu. „Śmiertelne zauroczenie” podejmuje bardzo poważne tematy, ale przedstawia je w krzywym zwierciadle. Postać „JD” w dużej mierze obśmiewa kreacje wrażliwych samotników w stylu Jima Starka z „Buntownika bez powodu”. Jak słusznie zauważa Veronica, Jason to niezrównoważony psychicznie chłopak, który jest niebezpieczny dla otoczenia. Heather, Kurt i Ranem pomimo popularności byli przez większość rówieśników nielubiani w związku z szykanami i przemocą, których doświadczali z ich strony. Paradoksalnie, kiedy szkołę obiega informacja o popełnieniu przez nich samobójstwa, zostają uznani za męczenników.

Heather gloryfikowana jest jako skrywająca swoje prawdziwe „ja” dziewczyna, która pod przykrywką zimnej i wyrachowanej żmii, skrywała duszę wrażliwej licealistki. Kurt i Ramen, którzy dopuszczali się wielu niecnych czynów (Ramen prawdopodobnie zgwałcił podczas randki Heather McNammare), kiedy otrzymują łatkę homoseksualistów, przez rówieśników zostają określeni jako ofiary homofobii. Daniel Waters pisząc scenariusz jasno określił, jak cienka granica jest pomiędzy byciem uwielbianym a znienawidzonym.

Na początku dwudziestego pierwszego wieku wielu niezależnych twórców jawnie naśmiewało się z ugrzecznionych filmów dla nastolatków. Waters jako jeden z pierwszych stworzył dzieło stające w kontrze do idealnych rzeczywistości rodem z filmów Johna Hughesa. Zabawne są tu sekwencje z rodzicami głównej bohaterki, którzy, jak przystało na lata osiemdziesiąte są „wyluzowani”, a zarazem zupełnie nie potrafią znaleźć wspólnego języka ze swoją latoroślą. W filmie kilkukrotnie ojciec Veroniki zadaje pyta „dlaczego palę papierosy” albo „dlaczego czytam powieści szpiegowskie”, wtem córka opowiada mu: „bo jesteś głupi”, po czym wszyscy parskają śmiechem, bez żadnej puenty w tle.

„Śmiertelne zauroczenie” – początki wielkich karier

W przeciwieństwie do produkcji, gdzie dwudziestokilkuletni aktorzy wcielają się w role licealistów, w „Śmiertelnym zauroczeniu” Winona Ryder, Christian Slater czy Shannen Doherty wciąż byli nastolatkami, kiedy weszli na plan filmu. Cała trójka pobierała aktorskie szlify od najmłodszych lat. Ryder zadebiutowała na dużym ekranie w dziele zatytułowanym. „Lucas” u boku Charliego Sheena i Corey’a Haima. W tym samym roku, co „Śmiertelne zauroczenie” w kinach premierę miał głośny film „Sok z żuka”, dzięki któremu Winona na dobre zaistniała w świadomości szerszego grona odbiorców. W latach dziewięćdziesiątych aktorka zagrała w wielu popularnych produkcjach między innymi: „Edward Nożycoręki” (u boku ówczesnego partnera Johnny’ego Deppa), „Wiek niewinności” czy „Orbitowanie bez cukru”, Ryder płynnie przeszła drogę od nastoletniej gwiazdy dla młodzieży do pełnoprawnej aktorki w kinowych hitach.

Slater i Doherty w latach osiemdziesiątych łączyli występowanie w filmach z grą w serialach. W przeciwieństwie do Winnony Ryder, Slaterowi i Dohrety w latach dziewięćdziesiątych przypięto łatkę małoletnich gwiazd. Shannen Doherty stała się jedną z nastoletnich ikon poprzez rolę Brendy Walsh w „Beverly Hills, 90210”. Powyższa kreacja wpisała się tak mocno w świadomość widzów, że Shannen Doherty bardzo trudno było później otrzymać bardziej poważne propozycje, gdyż znaczna część twórców i odbiorców wciąż widziała w niej rezolutną licealistkę.

Christian Slater chwilę po premierze „Śmiertelnego zauroczenia” zagrał w filmie „Więcej czadu”, gdzie ponownie wcielił się w postać szkolnego buntownika, wyalienowanego od rówieśników. W międzyczasie podobną kreację Slater stworzył w „Mistrzu deskorolki”, tym razem dokładającego do swego niepokornego emploi deskorolkę. Z czasem jednak poprzez kreacje w „Wywiadzie z wampirem” oraz w „Prawdziwym romansie” aktor przestał być postrzegany głównie jako zbuntowany, zblazowany licealista. W „Śmiertelnym zauroczeniu” cała trójka głównych aktorów spisała się naprawdę solidnie.

„Śmiertelne zauroczenie” – niebezpieczni naśladowcy i wpływ na popkulturę

W momencie premiery „Urodzonych morderców”, amerykańskie media podniosły larum w kwestii bezsensownej brutalności, która bije z ekranów. Dzieło tandemu: Olivier Stone i Quentin Tarantino nie było jednak pierwszym, które traktowało seryjnych morderców jako ikony popkultury, wystarczy wspomnieć głośny film „Bonnie i Clyde” z 1967 roku. Efekt „Śmiertelnego zauroczenia” nie odbił się aż tak szerokim echem w głównych mediach, ale bohaterowie Lehmanna i Watersa znaleźli niestety swoich następców w prawdziwym życiu. W jednym z odcinków kryminalnego programu „Zabić jak w filmie” zaprezentowano przykład nastolatków, którzy wzorując się na Veronice i Jasonie postanowili brutalnie zemścić się na rówieśnikach. Również w przypadku masakr dokonywanych na terenie szkół – przykładowo głośna masakra w Columbine, tytuł „Śmiertelne zauroczenie” pojawiał się w analizach socjologów jako przykład deprawujący młodzież.

Warto zastanowić się nad kwestią odpowiedzialności, jaka spoczywa na twórcach, tak kontrowersyjnych dzieł. Nawet jeśli film jest podszyty ironią i czarnym humorem, zawsze znajdą się odbiorcy, którzy negatywne postępowania bohaterów mogą przyjąć jako punkt odniesienia. Z drugiej strony przełamywanie barier i podejmowanie trudnych tematów stanowi jeden z ważnych elementów w historii kinematografii.

„Śmiertelne zauroczenie” to intrygują produkcja, która wyprzedziła swoje czasy, będąc zarazem odtrutką na przesłodzone i wyidealizowane filmy z lat osiemdziesiątych. Michael Lehmann i Daniel Waters współpracowali niedługo później przy „Hudson Hawk”, który pomimo dobrych wyników sprzedażowych, został mocno skrytykowany przez recenzentów. Dla Watersa początek lat dziewięćdziesiątych był złotym okresem, napisał wtedy między innymi scenariusze do „Powrotu Batmana” czy „Człowieka demolki”, ale to debiutanckie „Śmiertelne zauroczenie” po latach wspominane jest jako jego najlepsze dzieło.

Ocena filmu:

7/10