Tadeusz Janczar – ikona Polskiej Szkoły Filmowej

Tadeusz Janczar

Tadeusz Janczar, fot. Edward Hartwig

“Tuż po wojnie w polskim kinie pojawiła się duża grupa młodych, niezwykle utalentowanych aktorów w niczym nie przypominających ulubieńców przedwojennych filmów, ale… Choć Janczar był jednym z nich, od razu dał się poznać jako niezastąpiony artysta. Janczar był mistrzem!” – Andrzej Wajda.

Dzieciństwo na tle wojny

Tadeusz Musiał urodził się 25 kwietnia 1926 roku w Warszawie, jako drugie dziecko Władysławy i Stefana Musiałów. Ojciec aktora w czasie I wojny światowej należał do Legionów Polskich, a po zakończeniu działań wojennych pozostał w wojsku, co zmuszało rodzinę do częstej zmiany miejsca zamieszkania. Wkrótce osiedlili się w Rembertowie, gdzie młody Tadeusz wstąpił do harcerstwa. Wybuch II wojny światowej przerwał jego beztroskie dzieciństwo. We wrześniu 1939 roku został zamordowany przez żołnierzy Armii Czerwonej Stefan Musiał, a dwa lata później, 28 lipca 1941 roku zmarła siostra aktora Janina Musiał, od dawna chorująca na gruźlicę. Te tragiczne wydarzenia zbliżyły młodzieńca do matki.

Tadeusz Janczar – walczący aktor

Janczar

Tadeusz Janczar, fot. Edward Hartwig

Po śmierci ojca Tadeusz Janczar zatrudnił się w fabryce zabawek, by odciążyć matkę. Prawdopodobnie wtedy nawiązał pierwszy kontakt z polskim podziemiem. Akowską przysięgę złożył w 1943 roku, przyjmując pseudonim “Wiąz”. Miał wtedy 17 lat, więc mimo chęci, był za młody, by brać udział w ważnych akcjach. W czasie powstania warszawskiego dostał się do niewoli okupanta, a następnie przez pewien czas trafił do obozu w okolicach Wawra, z którego po niedługim czacie uciekł. Dowiedziawszy się, że żołnierze AK mają być aresztowani i wysłani w głąb Rosji, wstąpił do wojska, gdzie przydzielono go do 2. Dywizji Piechoty im. Henryka Dąbrowskiego.

Radziecki podporucznik Janczara, który przed wojną był reżyserem, otrzymał rozkaz organizowania przez żołnierzy występów. Nie licząc kółek teatralnych w szkole, było to pierwsze zetknięcie się Janczara z teatrem. Dzięki przynależności do dywizyjnego teatru, Janczar nie brał udziału w bezpośrednich walkach frontowych. Najważniejszy spektakl tego teatru to Warszawa w ogniu, który był wystawiany nawet pod Berlinem. Tam też żołnierze doczekali końca okupacji.

Szczęśliwe lata powojenne

Po zakończeniu wojny Tadeusz Janczar pobierał nauki w Szkole Dramatycznej Janusza Strachockiego, zaczynając równocześnie pracę w Teatrze Powszechnym. Wkrótce przeniósł się do Olsztyna, gdzie zaczął grać w teatrach poważniejsze role. W tym czasie zaczął posługiwać się pseudonimem “Janczar”, nawiązującym do nazwiska panieńskiego matki – Janczak. Wrócił do Warszawy ze względu na ukochaną Elżbietę Habich, z którą wkrótce się ożenił. Mimo że małżeństwo nie trwało długo, parze w 1950 roku urodził się syn Krzysztof.

Tadeusz Janczar aktor

Tadeusz Janczar i Zofia Kucówna w sztuce Eurydyka

Janczar na ekranie zadebiutował dopiero po trzech latach doświadczeń na scenie, w roku 1951. Jedną z ważniejszych ról wykreował w Piątce z ulicy Barskiej w 1953 roku. Film nagrodzono na festiwalu w Cannes. Od tego czasu zaczęła się dobra passa Janczara. Stworzył niezapomniane kreacje w filmach okresu Polskiej Szkoły Filmowej – Pokolenie i Kanał w reżyserii Andrzeja Wajdy, czy Pożegnania Wojciecha Hasa. Wkrótce też znalazł miłość swojego życia – ożenił się z Małgorzatą Lorentowicz, również aktorką.

Do ostatnich chwil czuł się aktorem

Kolejne filmy, w których grał Tadeusz Janczar, nie były już tak popularne jak te z lat pięćdziesiątych. Artysta pojawiał się na scenie i ekranie rzadziej także z powodu nawracających zaburzeń psychicznych. Występował głównie w teatrze i radiu, od czasu do czasu pojawiając się na ekranie. Wcielił się w Mateusza, kochanka Jagny, w filmowej adaptacji Chłopów Władysława Reymonta. Na krótko w 1979 roku jego kariera ponownie nabrała tempa, stworzył wtedy między innymi postać Jerzego w dramacie psychologicznym Nic nie stoi na przeszkodzie. Do początku lat dziewięćdziesiątych pracował w radiu, ostatni odcinek słuchowiska Matysiaków z udziałem aktora nadano 1 września 1990 roku. Przez kilka lat wcielał się w postać Sergiusza Kazanowicza w serialu Dom.

Wkrótce stan zdrowia Tadeusza Janczara znacznie się pogorszył, aktor dowiedział się, że ma raka. Był po czterech próbach samobójczych, gdy dostał propozycję zagrania w pierwszym odcinku III serii Domu. Scenarzyści chcieli zakończyć wątek Kazanowicza, Janczar jednak kategorycznie odmówił. Reżyser serialu zaczął już szukać dublera do tej sceny, kiedy aktor ostatecznie się zgodził, ale miał na planie tylko dwa dni zdjęciowe. Jan Łomnicki mówił, że do ostatniej minuty nie był pewien, czy Janczar będzie w stanie wystąpić.

Janczar filmy Wajdy

Tadeusz Janczar w sztuce Dla miłego grosza, fot. Edward Hartwig

Żona aktora, Małgorzata, wspominała: “Gdy reżyser tłumaczył Tadeuszowi, jakie czynności ma wykonać przed kamerą, ten stał tylko ze spuszczonymi oczami i nic nie odpowiadał. Dopiero gdy padła komenda: kamera, akcja, nagle się ożywił i zagrał dokładnie tak, jak chciał reżyser. (…) Nawet u najbardziej chorego aktora jest gotowość, dzięki której, gdy staje przed kamerą albo na scenie, potrafi na krótki moment zmobilizować wszystkie swoje siły i wystąpić. Tadeusz, choć te ostatnie dwa dni na planie kosztowały go tyle nerwów, był zadowolony, że dał się na nie namówić.” Na krótko przed śmiercią artysta został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Tadeusz Janczar zmarł 31 października 1997 roku, miał 71 lat.

Literatura:

Piotr Śmiałowski, Tadeusz Janczar, zawód: aktor, Oficyna Wydawnicza RYTM, Fundacja “Historia i Kultura”, Warszawa 2007