Gustaw Holoubek – ikona studenckiego buntu

Gustaw Holoubek

Gustaw Holoubek, fot. Edward Hartwig, NAC

 

Artysta ważny dla historii teatru, filmu i Polski. Nie bez powodu nazywany przez niektórych najlepszym polskim aktorem, który każdej odgrywanej postaci potrafił dać cząstkę siebie.

Gustaw Holoubek urodził się 21 kwietnia 1923 roku w Krakowie, jako jedyne dziecko Gustawa Holoubka-seniora i Eugenii Estreicher. Przyszły aktor miał piątkę przyrodniego rodzeństwa. Jak sam wspominał, był niesfornym i problematycznym dzieckiem z zainteresowaniami sportowymi. W dzieciństwie grał w juniorach “Cracovii”, zagorzałym kibicem tego klubu był natomiast przez całe życie, w wieku 83 lat wziął udział w gali stulecia jego istnienia, wygłosił wtedy także krótkie przemówienie na jego temat. W 1935 roku Holoubek rozpoczął naukę w I Gimnazjum przy Placu na Groblach, a chwilę przed wybuchem wojny, w 1939 roku zdał maturę. Po wybuchu wojny zgłosił się na ochotnika do wojska, jak nakazywała rodzinna tradycja – ojciec Holoubka ukończył Wiedeńską Akademię Wojskową, a w czasie I wojny światowej służył w Brygadzie Żelaznej.

Młody Gustaw przydzielony został do 20 Pułku Piechoty w Krakowie, z którym dostał się do Lwowa. Wkrótce pojawiły się plany podróży całej grupy do Tarnopolu, jednak zrezygnował z nich po wejściu Armii Czerwonej do Polski. Oddział zaczął się wycofywać z Kresów Wschodnich, a Holoubek wraz z kilkoma kolegami postanowili przedostać się za granicę, którą przekroczyli pod Przemyślem. Zostali jednak zauważeni przez niemiecki patrol a następnie przebywali w obozie jenieckim niedaleko Magdeburga. Po kilku tygodniach Holoubka przeniesiono do fortu w Toruniu, gdzie przez złe warunki higieniczne i wyjątkowo srogą zimę na przełomie 1939/1940 zachorował na gruźlicę, która doskwierała mu jeszcze przez wiele lat. W kwietniu 1940 roku Gustaw został zwolniony z aresztu dzięki interwencji matki, która powołała się na zasługi ojca przyszłego aktora z okresu I wojny światowej. Od tego czasu, do końca okupacji artysta przebywał w Krakowie.

Realizacja wielkich marzeń o aktorstwie

W 1945 roku Holoubek rozpoczął naukę w Studio Aktorskim przy Teatrze Słowackiego. Zajęcia teoretyczne odbywały się w kamienicy rodziny Raczyńskich przy ulicy Szpitalnej, w dwupokojowym mieszkaniu, natomiast zajęcia praktyczne zazwyczaj prowadzono w teatrze. W trakcie nauki młody Gustaw Holoubek poznał Juliusza Osterwę, o którym po latach mówił ” Osterwa był, jest i chyba pozostanie dla mnie największym człowiekiem teatru. Obejmował on teatr, rozumiał i czuł w sposób całkowity”. W trakcie nauki przyszli aktorzy grali epizodyczne role oraz statystowali w Teatrze Słowackiego w Krakowie.

Holoubek

Gustaw Holoubek, fot. E. Hartwig, NAC

Na egzaminie do ZASP, który zdawał 9 lipca 1947 roku, Gustaw Holoubek zaprezentował wraz z Haliną Gryglaszewską scenę z dramatu Stanisława Wyspiańskiego Sędziowie. Aktor otrzymał ocenę celującą. Wkrótce zyskiwał coraz więcej ról w teatrze, wraz z Teatrem Śląskim podróżował do Warszawy z gościnnymi przedstawieniami. W wieku 31 lat Holoubek został dyrektorem artystycznym Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego, gdzie nie tylko grał na deskach sceny, ale także reżyserował. Holoubek pragnął powrotu do klasyki, wystawił Słowackiego i Ibsena, między innymi Dom Lalki, gdzie wcielił się w rolę Doktora Ranka, a główną rolę żeńską odegrała żona aktora, Danuta Kwiatkowska. W Katowicach pracował do 1956 roku.

Bezapelacyjnie najważniejszą rolą teatralną Gustawa Holoubka jest Gustaw-Konrad z Dziadów Adama Mickiewicza, w reżyserii Kazimierza Dejmka, wystawiane w Teatrze Narodowym w Warszawie. Ze względów politycznych nakazano zdjąć przedstawienie z afisza, a po ostatnim wystąpieniu, 30 stycznia 1968 roku, studenci zorganizowali protest przeciwko cenzurze w kulturze, który zapoczątkował kryzys polityczny – Marzec 1968.

Wielka kariera Gustawa Holoubka na dużym ekranie

Holoubek Dziady

W filmie Holoubek zadebiutował w 1953 roku rolą Żołnierz zwycięża Wandy Jakubowskiej. Wkrótce stworzył głośne kreacje w Pożegnaniach i Pętli Wojciecha Hassa, surrealistycznym Jak daleko stąd, jak blisko Tadeusza Konwickiego, z którym aktor przez wiele lat się przyjaźnił czy Prawo i pięść Jerzego Hoffmana. W ciągu całego swojego życia aktor zagrał ponad 50 ról filmowych. Po rozwodzie z Danutą Kwiatkowską Holoubek zakochał się w Marii Wachowiak, którą poznał na planie filmu Pożegnania, gdzie Maria wciela się w postać Lidki. Z czasem aktor został dyrektorem Teatru Dramatycznego w Warszawie, gdzie podobnie jak w Teatrze Śląskim, wystawiał głównie klasykę.

Holoubka odsunięto od stanowiska w 1983. Przez wiele lat był wykładowcą w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie. Po rozwodzie z Marią, w 1973 roku Gustaw Holoubek ożenił się z Magdaleną Zawadzką. W 1976 i 1980 uzyskiwał mandat posła na Sejm PRL VII i VIII kadencji, z ramienia Frontu Jedności Narodu, z którego zrezygnował po wprowadzeniu w kraju stanu wojennego. Aktor napisał dwie książki – Teatr jest światem wraz z Andrzejem Hausbrandtem oraz Wspomnienia z niepamięci.

Gustaw Holoubek zmarł 6 marca 2008 roku, został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Pośmiertnie prezydent Lech Kaczyński odznaczył aktora Orderem Orła Białego za ogromne zasługi dla kultury polskiej.

Literatura:

Piotr Łopuszański, Gustaw Holoubek – filozof bycia, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2010.

Maria Czanerle, Gustaw Holoubek. Notatki o aktorze myślącym, Wydawnictwa Artystyczne i Filmow, 1972