Polskie aktorki – 40 najlepszych aktorek powojennego filmu

Te polskie aktorki w okresie PRL-u stworzyły na wielkim ekranie wyjątkowe kreacje, które przeszły do historii kina. Urzekały i wciąż urzekają widzów nie tylko urodą, ale przede wszystkim talentem i wybitną umiejętnością zobrazowania osobowości swoich kobiecych bohaterek. Fascynujące, piękne, zabawne lub melodramatyczne – oto 40 nazwisk wielkich aktorek klasyki polskiego filmu.

Najlepsze polskie aktorki powojennego kina

1. Irena Kwiatkowska (1912 – 2011)

Naszą listę najlepszych polskich aktorek powojennych otwiera urodzona w 1912 roku Irena Kwiatkowska. Jeszcze przed wojną ukończyła Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej i zaczęła grać w teatrach. Po wybuchu wojny pracowała jako kucharka w ZASP-ie. Brała udział w powstaniu warszawskim jako łączniczka grupy „Północ”. W okresie powojennym związała się z krakowskim kabaretem Siedem Kotów, w którym współpracowała z Konstantym Ildefonsem Gałczyńskim. Występowała w teatrach, kabaretach Dudek i Starszych Panów, była spikerką radiową oraz grała w filmach i serialach. Była bez wątpienia jedną z najwybitniejszych polskich aktorek komediowych.

Serca widzów podbiła w fenomenalnych rolach serialowych: jako Zofia Jankowska, matka nastoletniego Pawła w „Wojnie domowej” i Kobieta Pracująca w „Czterdziestolatku” Jerzego Gruzy. Wśród jej udanych kreacji warto wymienić również te z komedii: „Klub kawalerów”, „Dzięcioł” czy „Rozmowy kontrolowane”. Prywatnie Irena Kwiatkowska była żoną spikera radiowego Bolesława Kielskiego. Nie miała dzieci.

2. Krystyna Feldman (1916 – 2007)

Świetna polska aktorka, obdarzona wyjątkowym talentem zarówno do ról komediowych, jak i dramatycznych. Zwykle występowała na drugim planie, ale i tak stworzyła mnóstwo znakomitych ról. Pochodziła z rodziny o tradycjach aktorskich, jej ojciec, Ferdynand Feldman, był wybitnym odtwórcą szekspirowskich postaci, a matka śpiewała w operze. Krystyna Feldman kształciła się w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie, a następnie występowała we Lwowie. W czasie II wojny światowej należała do AK, była łączniczką. W kinie debiutowała w „Celulozie” (1953) Jerzego Kawalerowicza. Grywała różne postaci u Andrzeja Barańskiego czy Stanisława Różewicza. Przełomem w jej karierze była rola ciotki w „Yesterday” (1984) Radosława Piwowarskiego. Polacy szczególnie polubili ją za postać babki w serialu „Świat według Kiepskich”.

Rola życia przyszła dla Krystyny Feldman bardzo późno, bo w 2004 roku, za to udowodniła niesłychany, rozwijany przez kilkadziesiąt lat na scenie i w kinie talent. Aktorka wcieliła się w rolę męską – zagrała krynickiego artystę w obrazie „Mój Nikifor” Krzysztofa Krauzego. Jej kreacja zyskała wiele nagród w tym Orła na Festiwalu w Gdyni.

3. Danuta Szaflarska (1915 – 2017)

I kolejna znana polska aktorka – Danuta Szaflarska. Wykształciła się i debiutowała jeszcze przed wybuchem II wojny światowej – w 1939 roku ukończyła Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej w Warszawie i wystąpiła w Teatrze na Pohulance w Wilnie. Brała udział w powstaniu warszawskim. Jej twarz rozsławił pierwszy polski powojenny film – „Zakazane piosenki” Leonarda Buczkowskiego, w którym zagrała Halinę opłakującą śmierć poległego w walce narzeczonego. W komedii „Skarb” (1949) tego samego reżysera wcieliła się w główną bohaterkę – Krysię wraz z mężem (Jerzy Duszyński) dzielącą mieszkanie z innymi lokatorami w trudnych realiach. Te dwie role zapewniły jej status gwiazdy powojennego kina. Potem grała u Jana Rybkowskiego, Antoniego Bohdziewicza, Kazimierza Kutza czy Różewicza.

W latach 80. zaczęto obsadzać Szaflarską w rolach starszych, opiekuńczych bohaterek, jak na przykład w „Dolinie Issy” Tadeusza Konwickiego. Ciekawą kreację stworzyła w popularnej komedii „Ile waży koń trojański”, a jednym z jej najwybitniejszych wcieleń jest osamotniona staruszka Aniela w „Pora umierać” (2007) Doroty Kędzierzawskiej. Aktorka miała dwóch mężów: pianistę Jana Ekiera i spikera radiowego Janusza Kilańskiego oraz dwie córki: Marię i Agnieszkę. Danuta Szaflarska była najdłużej żyjącą i występującą polską aktorką.

4. Alina Janowska (1921 – 2017)

Wśród najlepszych polskich aktorek okresu PRL-u należy wymienić Alinę Janowską. W czasie wojny, jako młoda dziewczyna, doświadczyła dramatycznych przeżyć. Była osadzona w obozie jenieckim pod Olsztynkiem (była córką wojskowego), została aresztowana przez Gestapo i ponad pół roku przebywała na Pawiaku, a potem przystąpiła do powstania warszawskiego jako łączniczka batalionu „Kiliński”. Karierę aktorską rozpoczęła po wojnie (jeszcze w latach 40. uczyła się w szkole muzycznej) na deskach łódzkiego Teatru Syrena. Stamtąd trafiła do pierwszego polskiego powojennego filmu – „Zakazane piosenki” Leonarda Buczkowskiego, gdzie zaśpiewała „Czerwone jabłuszko”.

Zagrała partyzantkę w wybitnym filmie Wandy Jakubowskiej „Ostatni etap”. Tworzyła skomplikowane kobiece portrety u Andrzeja Wajdy („Samson”) i Jana Rybkowskiego („Spóźnieni przechodnie”), ale też role komiczne, jak w „Poradniku matrymonialnym” Włodzimierza Haupe. Jednak największą popularność przyniosła jej rola w serialu telewizyjnym „Wojna domowa” Jerzego Gruzy. Wcieliła się w nim w Irenę Kamińską, sympatyczną kobietę, do której wprowadza się nastoletnia siostrzenica Anula. Swoją wyjątkową kreacją pełną ciepła, humoru oraz kobiecego uroku trwale podbiła serca widzów. Pojawiała się następnie w komediach i w filmach obyczajowych. Przez lata grała w popularnym serialu „Złotopolscy”. Za rolę starszej pani próbującej za pomocą środkom z hazardu odzyskać cenny naszyjnik w filmie „Niezawodny system” (2008) Izabeli Szylko otrzymała liczne nagrody. Trzykrotnie wychodziła za mąż. Miała trójkę dzieci: Agatę, Michała i Katarzynę. Jej syn Michała Zabłocki jest poetą.

5. Aleksandra Śląska (1925 – 1989)

Jedna z najważniejszych polskich aktorek, mistrzyni ról teatralnych, która zdobyła również popularność w filmach i serialach telewizyjnych – Aleksandra Śląska. Ukończyła krakowską Akademię Sztuk Teatralnych, a następnie występowała w warszawskich teatrach: Współczesnym i Ateneum. Na wielkim ekranie po raz pierwszy pojawiła się w filmie Wandy Jakubowskiej „Ostatni etap”, pierwszym na świecie dziele o holokauście. Dobrze odnajdywała się w kinie psychologicznym. Stworzyła sugestywną kreację w „Domu na pustkowiu” Rybkowskiego. Zagrała u Hasa w „Pętli” (1957), wcielając się w partnerkę uzależnionego od alkoholu Kuby (Gustaw Holoubek). A jedną z jej najwybitniejszych ról była postać esesmanki w „Pasażerce” (1963) Andrzeja Munka.

Widzowie zapamiętali jednak Aleksandrę Śląską przede wszystkim jako królową Bonę w ciekawym serialu telewizyjnym oraz kinowej wersji „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” Janusza Majewskiego. Pierwszym mężem aktorki był Czesław Górski, a drugim Janusz Warmiński, dyrektor teatru Ateneum. Miała jednego syna.

6. Barbara Krafftówna (1928 – 2022)

Nie można wyobrazić sobie zestawienia najwybitniejszych polskich aktorek bez tego nazwiska: Barbara Krafftówna. Sztuki aktorskiej uczyła się jeszcze w trakcie wojny w Krakowie w konspiracyjnym Studiu Dramatycznym przy Teatrze Starym. Potem występowała na scenie, a w filmie pojawiła się po raz pierwszy w „Sprawie do załatwienia” Rybkowskiego i Jana Fethkego. Jej najwybitniejszą rolą okazała się nagrodzona w San Francisco wspaniała kreacja w filmie Hasa „Jak być kochaną” (1962), gdzie wcieliła się w kobietę poświęcającą wszystko dla ukochanego mężczyzny. Stworzyła niezwykle głęboki portret, ewoluujący na przestrzeni wielu lat – od czasów wojennych, kiedy Felicja ukrywa w krakowskim mieszkaniu Wiktora (Zbigniew Cybulski). Drugą, niezwykle popularną rolą Krafftówny była sympatyczna Honorata z serialu „Czterej pancerni i pies”.

Krafftówna była aktorką wszechstronną, która osiągnęła mistrzostwo zarówno w rolach dramatycznych, jak i komediowych. To drugie oblicze prezentowała z powodzeniem w filmach i serialach takich jak, „Upał” Kazimierza Kutza, „Przygody z piosenką” Barei, „Przygody pana Michała” Pawła Komorowskiego czy „Filip z konopi” J. Gębskiego. Komediowy repertuar artystki dopełniały występy w słynnym Kabarecie Starszych Panów. Życie prywatne Krafftówny pełne było osobistych dramatów. Obaj jej mężowie zmarli niespodziewanie na atak serca, podobnie jak jedyny syn Piotr, którego pożegnała w 2008 roku.

7. Lucyna Winnicka (1928 – 2013)

Piękna, utalentowana aktorka, która była muzą kina Jerzego Kawalerowicza – Lucyna Winnicka. Debiutowała w tytule reżyserowanym przez przyszłego męża, „Pod gwiazdą frygijską” w 1954 roku. To na planie tego filmu wybuchł wielki romans z żonatym wówczas Kawalerowiczem, który zakończył się wieloletnim małżeństwem i narodzinami dwójki dzieci. Współpraca tej pary na ekranie zaowocowała natomiast wybitnymi filmami i wielkimi kreacjami Winnickiej. W „Pociągu” (1959), stanowiącym ważną pozycję Polskiej Szkoły Filmowej, aktorka wcieliła się w Martę, dziewczynę podróżującą koleją z Warszawy na Hel. Jej zjawiskowa uroda, a także sugestywna gra aktorska i umiejętnie eksponowana kobiecość bardzo spodobały się widzom i krytyce. Za swoją rolę dostała Specjalne Wyróżnienie w Wenecji.

Najwybitniejszym wspólnym dziełem duetu okazała się natomiast „Matka Joanna od Aniołów” (1961) na podstawie opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza. Wymagająca kreacja przełożonej żeńskiego klasztoru Urszulanek, z której jezuita ma wypędzić złego ducha, do dziś zadziwia głębią i wielopoziomowością aktorskiej ekspresji. Film zdobył Srebrną Palmę w Cannes przegrywając z „Viridianą” Luisa Buñuela. Pomimo wielkich sukcesów kinowych Lucyna Winnicka u szczytu kariery postanowiła zrezygnować z aktorstwa, co zbiegło się w czasie z rozpadem małżeństwa z Kawalerowiczem. Artystka zajęła się dziennikarstwem, podróżami i praktykowaniem medycyny alternatywnej. Założyła Akademię Życia, w której propagowała styl życia inspirowany filozofią Wschodu.

8. Kalina Jędrusik (1931 – 1991)

Wśród najpiękniejszych i najbardziej ponętnych polskich aktorek Kalina Jędrusik zajmuje jedną z czołowych pozycji. Jej wizerunek kreowano przede wszystkim w oparciu o walory erotyczne, chociaż seksapil nie był jedynym atutem tej wyjątkowej artystki. Jędrusik ukończyła krakowską PWST, a w kinie debiutowała w komedii „Ewa chce spać” (1957). Właśnie w tym gatunku stworzyła świetne, zabawne i przebojowe role. Można tu wymienić „Upał” (1964) Kutza, „Lekarstwo na miłość” (1965) Jana Batorego czy „Dzięcioła” (1970) Jerzego Gruzy. Była również niezastąpioną artystką w Kabarecie Starszych Panów Jerzego Wasowskiego i Jeremiego Przybory.

W jej aktorskim repertuarze dominują role drugoplanowe, ale za to wyraziste i złożone. Charyzmatyczna na ekranie, operująca niezwykle zmysłowym, chropowatym głosem i uwodzicielskim spojrzeniem wpływała na męską wyobraźnię, a jednocześnie urzekała liryzmem i tajemniczością. Do udanych kreacji należą te z filmów „Jowita” Janusza Morgensterna czy „Lalka” Hasa. Jej ikoniczną rolą pozostaje natomiast Lucy Zuckerowa, kochanka Borowieckiego w „Ziemi obiecanej” w reżyserii Andrzeja Wajdy. Mężem Kaliny Jędrusik był pisarz Stanisław Dygat, z którym przez wiele lat tworzyła słynną i jednocześnie ekscentryczną parę.

9. Teresa Iżewska (1933 – 1982)

Kolejna popularna polska aktorka – Teresa Iżewska. Debiutowała w „Kanale” (1956) Andrzeja Wajdy. Do historii polskiego kina przeszła jako niezwykle piękna i przyciągająca uwagę widza dziewczyna. Rola Stokrotki, łączniczki w postaniu warszawskim, przeprowadzającej przez tytułowy kanał rannego porucznika Koraba (Tadeusz Janczar), stała się ikonicznym wcieleniem tej aktorki. Dostała za nią nominację do prestiżowej nagrody BAFTA. W sumie miała na koncie tylko kilka filmowych kreacji, jednak dzięki Stokrotce wywalczyła niekwestionowane miejsce w dziejach rodzimej kinematografii.

Do ważniejszych aktorskich wyzwań Iżewskiej należały również filmy: „Baza ludzi umarłych” (1958), „Rancho Texas” czy „Nafta”. W pierwszym z wymienionych obrazów w reżyserii Czesława Petelskiego, na podstawie opowiadania Marka Hłaski, zagrała Wandę, żonę partyjnego działacza Zawady. Jej atrakcyjna, rozwiązła bohaterka, która staje się obiektem pożądania bieszczadzkich robotników współgrała z wizerunkiem z filmu Wajdy – Iżewska w latach 50. była wcieleniem kobiecego seksapilu i wdzięku. Trzykrotnie wychodziła za mąż: za śpiewaka Andrzeja Winciora, reżysera Piotra Paradowskiego i aktora Zbgniewa Grochala. Miała córkę Ewę. Zmarła tragicznie, w wyniku jednej z licznych prób samobójczych, która okazała się fatalna.

10. Jadwiga Barańska (1935 – 2024)

W gronie najlepszych polskich aktorek powojennego filmu ważne miejsce zajmuje Jadwiga Barańska. Ukończyła PWST w Łodzi, a następnie grała w teatrach. W kinie debiutowała epizodycznym występem w „Żołnierzu królowej Madagaskaru” (1958) Jerzego Zarzyckiego. Największe sukcesy filmowe odniosła w dziełach reżyserowanych przez męża, Jerzego Antczaka. Stworzyła wspaniale kreacje w obrazach kostiumowych. W 1968 roku zagrała hrabinę Cosel w filmie na podstawie powieści Józefa Kraszewskiego. Dzięki roli Barbary Niechcicowej w ekranizacji prozy Marii Dąbrowskiej „Noce i dnie” (1975) stała się natomiast ikoną polskiego kina. Trudno dzisiaj wyobrazić sobie inną aktorkę jako znerwicowaną Basię, żonę statecznego Bogumiła, wiecznie zakochaną w przystojnym Toliboskim, który rzuca jej do stóp bukiet narwanych w jeziorze cudnych nenufarów. Barańska z Jerzym Bińczyckim stworzyli na ekranie niezrównany, wybitny duet, dając wirtuozerski popis aktorstwa, które wzrusza i zachwyca. Aktorka została wyróżniona Srebrnym Niedźwiedziem, a sam film zdobył nominację do Oscara.

Jadwiga Barańska wcieliła się również w Idalię, ciotkę ordynata Michorowskiego w „Trędowatej” (1976) Jerzego Hoffmana. A w filmie „Chopin. Pragnienie miłości” (2002) zagrała matkę słynnego kompozytora. Przez kilkadziesiąt lat mieszkała z rodziną w Stanach Zjednoczonych. Miała syna Mikołaja.

11. Grażyna Staniszewska (1936 – 2018)

Rozpoznawalna postać wśród polskich aktorek okresu PRL-u: Grażyna Staniszewska. Kształciła się w PWST w Warszawie, grała na scenach teatrów. Zadebiutowała w filmie „Szkicach węglem” Antoniego Bohdziewicza. Zagrała u Hasa w „Krzyżu walecznych”, a w „Popiele i diamencie” Wajdy zaśpiewała „Czerwone maki na Monte Cassino”. Natomiast miejsce w historii polskiego kina zapewniła jej rola Danusi Jurandówny w ekranizacji „Krzyżaków” (1960) w reżyserii Aleksandra Forda. Stworzyła zachwycający portret eterycznej dwórki o anielskiej urodzie, dla której Zbyszko z Bogdańca jest gotów do najwyższych poświęceń. Niestety rola Jurandówny zaszufladkowała aktorkę na lata i potem nie oferowano jej nic ciekawego.

Drugą znaczącą kreacją Staniszewskiej była rola w „Zazdrości i medycynie” (1973) w reżyserii Janusza Majewskiego. W tej adaptacji przedwojennej powieści Michała Choromańskiego wcieliła się w byłą kochankę głównego bohatera, Widmara (Roman Dmochowski). Na uwagę zasługuje również występ w „Lawie” (1989) Konwickiego. Mężem aktorki był profesor medycyny Wojciech Noszczyk, z którym miała dwoje dzieci.

12. Maja Komorowska (ur. 1937)

Wyjątkowa postać wśród polskich aktorek powojennych – Maja Komorowska. Aktorka ma korzenie arystokratyczne. Studiowała na Wydziale Lalkarskim krakowskiej PWST. Grała dużo w teatrach, zanim trafiła do filmu. W kinie stworzyła bardzo spójny, charakterystyczny wizerunek bohaterki nieco oderwanej od rzeczywistości, żyjącej w świecie marzeń, często nieprzystającej do środowiska, w którym przyszło jej egzystować. Była jedną z ulubionych aktorek Krzysztofa Zanussiego, wystąpiła w kilkunastu jego filmach, poczynając od „Życia rodzinnego” (1970). Za role w „Bilansie kwartalnym” (1975) oraz w „Cwale” (1996) została nagrodzona na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Zagrała u Konwickiego w „Jak daleko stąd, jak blisko”, a u Wajdy w „Weselu” była Rachelą.

Przełom lat 80. i 90. nieco zmodyfikował aktorskie emploi Komorowskiej. Zaczęła wcielać się w dojrzałe kobiety o wysokich standardach etycznych, obdarzone mądrością i empatią. Szczególny wpływ miała na to rola w „Dekalogu I” Krzysztofa Kieślowskiego. Dużą popularność przyniosła jej kostiumowa kreacja polskiej szlachcianki wyjeżdżającej po powstaniu styczniowym za mężem na Sybir, w serialu „Panny i wdowy”. Pojawiła się również jako profesorowa w „Katyniu” Wajdy. Jej mężem był Jerzy Hubert Tyszkiewicz, z którym ma syna.

13. Beata Tyszkiewicz (ur. 1938)

Bardzo znana polska aktorka, jedna z wielkich dam rodzimego kina. Beata Tyszkiewicz urodziła się w rodzinie arystokratycznej, jest hrabianką. Uczyła się w warszawskiej PWST, ale nigdy jej nie ukończyła. Jeszcze jako nastolatka zaczęła występować w filmach, zaczynając od roli Klary w ekranizacji „Zemsty” (1957) Aleksandra Fredry. Powierzano jej przede wszystkim role ślicznych, egzaltowanych panienek ze szlacheckiego dworku i dystyngowanych arystokratek. Do ważniejszych wcieleń tego typu należą role w „Popiołach”, „Rękopisie znalezionym w Saragossie” i w komedii „Marysia i Napoleon”. Najważniejszą bohaterką w jej aktorskim dorobku była Izabela Łęcka w „Lalce” w reżyserii Hasa.

Szczególne znaczenie w karierze Beaty Tyszkiewicz miał również film Wajdy „Wszystko na sprzedaż”, ze względu na biograficzną grę między graną przez nią postacią Beaty, a nią samą. Prywatnie aktorka była bowiem żoną Wajdy i miała z nim córkę Karolinę. Grała także w innych znaczących ekranizacjach polskiej literatury, jak „Noce i dnie”, „Komediantka”, „Dwa księżyce” czy „Panna z mokrą głową” (1994). Do ciekawych osiągnięć Beaty Tyszkiewicz należy skomplikowana rola w serialu „Polskie drogi”. Aktorka miała trzech mężów, oprócz Wajdy, jej małżonkami byli reżyser Witold Orzechowski i architekt Jacek Padlewski. Ma dwie córki: Karolinę i Wiktorię.

14. Elżbieta Czyżewska (1938 – 2010)

Jedna z największych gwiazd wśród polskich aktorek PRL-u: Elżbieta Czyżewska. Ukończyła PWST i zaczęła grać w etiudach swojego ówczesnego małżonka, Jerzego Skolimowskiego. Była również związana ze Studenckim Teatrem Satyryków. Potem odkryło ją kino komediowe – stała się wielką gwiazdą tego gatunku. Występowała u Barei („Mąż swojej żony”, „Żona dla Australijczyka”, „Małżeństwo z rozsądku”), Tadeusza Chmielewskiego („Gdzie jest generał”) i Stanisława Lenartowicza („Giuseppe w Warszawie). Nie została jednak zaszufladkowana jedynie jako królowa komedii, ponieważ dała się poznać również jako świetna aktorka dramatyczna w „Pierwszym dniu wolności” Aleksandra Forda czy w „Niekochanej” Janusza Nesfetera. Do ważnych kreacji artystycznych Czyżewskiej należy też film Wajdy „Wszystko na sprzedaż” (1969), osnuty wokół śmierci Zbigniewa Cybulskiego, gdzie aktorka zagrała postać przypominającą ją samą.

Kariera Czyżewskiej uległa dramatycznemu załamaniu po wydarzeniach marca 1968 roku. Przyczyniło się do tego małżeństwo z amerykańskim korespondentem „New York Timesa”, Davidem Halberstamem. Za krytyczny artykuł o polskiej polityce czasów Gomułki dziennikarz został wydalony z kraju, a aktorka, mimo że nie chciała porzucać kraju, została do tego zmuszona nękaniem przez służby i szkalującymi artykułami prasowymi. Po wyjeździe do USA zamieszkała w Nowym Jorku, jednak nie udało jej się zrobić kariery za oceanem. Andrzej Wajda obsadził Czyżewską w dwóch sztukach realizowanych w Stanach” „Biesy” (1974) i „Białe małżeństwo” (1977), ale nie pomogło to aktorce w przebiciu się na amerykańskiej scenie.

15. Iga Cembrzyńska (ur. 1939)

Niezwykle lubiana przez widzów Iga Cembrzyńska to wielka muza kina Andrzeja Kondratiuka, prywatnie męża aktorki. Ukończyła PWST, a potem debiutowała w Teatrze Telewizji i w Teatrze Powszechnym. W filmie pojawiła się po raz pierwszy w „Rękopisie znalezionym w Saragossie” (1964) Wojciecha Jerzego Hasa, jako księżniczka Emina. Jej ważną kreacją była również żona Kowalskiego w „Salcie” (1965) Tadeusza Konwickiego. Od lat 70. zaczęła pojawiać się w filmach Kondratiuka, poczynając od „Hydrozagadki” (1970). W kolejnych dekadach stała się gwiazdą intymnego kina tego reżysera, a także współproducentką jego filmów. „Gwiezdny pył” czy „Cztery pory roku” to autorskie popisy Kondratiuka budującego filozoficzne przypowieści o prostym życiu w zgodzie z naturą, z dala od niszczącej siły cywilizacji. Zdarzało się jednak Cembrzyńskiej przełamać monopol na filmy męża: zagrała udane role w „Krzyku” Barbary Sass i „Engagement” Filipa Bajona.

Iga Cembrzyńska długo była również związana z polską estradą. Występowała na wielkich festiwalach i otrzymywała nagrody za takie utwory, jak „Intymny świat” i „W siną dal” – wyróżnione w Opolu. Podjęła jednak decyzję, żeby zakończyć karierę piosenkarską. W rozmowie z Elżbietą Królikowską w 1984 roku powiedziała: „W pewnym momencie śpiewanie zaczęło mi przeszkadzać. Ludzie, widzowie i ci, którzy mnie obsadzali zaczęli zapominać, że jestem aktorką (…) Trzeba się w pewnym momencie zdecydować: albo się chce być rozpoznawalnym na ulicy i mieć fory w sklepie mięsnym, albo chce się być aktorem”.

16. Ewa Krzyżewska (1939 – 2003)

Aktorka, która choć nie gościła bardzo długo na ekranie, dała się zapamiętać dzięki wyjątkowej urodzie i znaczącym rolom. Ewa Krzyżewska studiowała w krakowskiej PWST, publiczność mogła po raz pierwszy zobaczyć ją na ekranie jako Krystynę Rozbicką w „Popiele i diamencie” (1958) Wajdy, gdzie zagrała barmankę i partnerkę erotyczną Maćka Chełmickiego. Udana rola u boku Zbigniewa Cybulskiego została doceniona przez międzynarodową krytykę, a aktorka otrzymała za nią Kryształową Gwiazdę Francuskiej Akademii Filmowej. Pojawiła się w filmach Tadeusza Konwickiego, Stanisława Możdżeńskiego, Jana Rybkowskiego i Jerzego Zarzyckiego. Jednak jej drugą oprócz Krystyny z „Popiołu i diamentu” wybitną rolą była Rebeka w dramacie „Zazdrość i medycyna” (1973) Janusza Majewskiego. Postać wiarołomnej małżonki była też ostatnią w jej dorobku filmowym. Aktorka porzuciła bowiem karierę i wyjechała do Nowego Jorku.

Ewa Krzyżewska była córką poety, Juliusza Krzyżewskiego. Miała dwóch mężów: Andrzeja Spławę-Neymana i dyplomatę Bolesława Kwiatkowskiego. Zginęła tragicznie w Hiszpanii, w wypadku samochodowym..

17. Barbara Kwiatkowska-Lass (1940 – 1995)

Zjawiskowa polska aktorka, która podbiła kino oryginalną urodą i wdziękiem: Barbara Kwiatkowska-Lass. Jedna z nielicznych rodzimych gwiazd, która miała szansę na wielką międzynarodową karierę. Zaczynała jako tancerka w Zespole Pieśni i Tańca Skolimów. Zadebiutowała główną rolą w świetnej komedii „Ewa chce spać” Chmielewskiego, za którą dostała nominację do Złotej Kaczki, a potem przyszły kolejne kreacje u Rybkowskiego, Zarzyckiego, Munka i Polańskiego. W 1959 roku wyemigrowała z kraju i grała w kinie europejskim pod pseudonimem Lass, u boku Jeana-Louisa Trintignanta („Tysięczne oko”) i Alaina Delona („Co za radość żyć”). Jej pierwszym mężem był Roman Polański, któremu złamała serce, zostawiając go dla aktora Karlheinza Böhma (odtwórcy Franciszka Józefa ze słynnej serii filmów o Sissi), z którym miała córkę Katharinę. Współpracowała z Radiem Wolna Europa, a także udzielała się w organizowaniu pomocy charytatywnej dla Polski po wprowadzeniu stanu wojennego.

Gwiazda pojawiała się również w polskim kinie. Jej szczególnie cenione polskie role to „Jowita” (1967) Janusza Morgensterna na podstawie powieści Dygata „Disneyland” oraz występ w filmie Kondratiuka „Jak to się robi” (1970) czy Basia z „Miłości dwudziestolatków” Wajdy. Trzecim mężem Barbary Kwiatkowskiej był muzyk jazzowy Leszek Żądło, z którym była do końca życia. Zmarła nagle, na udar mózgu w wieku 55 lat.

18. Emilia Krakowska (ur. 1940)

Ta aktorka, choć nie miała bardzo wielu ról, współtworzy klasykę polskiego kina. Emilia Krakowska studiowała na warszawskiej PWST i występowała w teatrach. Reżyserzy zobaczyli w niej zaś wdzięczną odtwórczynię pięknych wiejskich dziewcząt. Właśnie jako młoda chłopka Malina pojawiła się w „Brzezinie” (1970) Andrzeja Wajdy na podstawie opowiadania Iwaszkiewicza. Zagrała Gospodynię, siostrę Panny Młodej w „Weselu” (1972). I to ona dała twarz Jagnie w pamiętnej ekranizacji „Chłopów” (1973) Władysława Reymonta w reżyserii Jana Rybkowskiego. Jej długie, złote warkocze i ogniste oczy niemal stopiły się z powszechnym wyobrażeniem słynnej literackiej postaci.

Jako dojrzała aktorka często pojawia się w serialach – „Na dobre i na złe”, „Barwy szczęścia” czy „Na Wspólnej”. Bardzo udaną rolą był również występ w komedii „Ciało” (2003), gdzie wcieliła się w płatną zabójczynię. Była wielokrotnie nagradzana za swoją pracę artystyczną. Trzykrotnie wychodziła za mąż i urodziła dwie córki.

19. Marta Lipińska (ur. 1940)

Aktorka drugiego planu, ale jakże zapadająca w pamięć i z doskonałym warsztatem. Marta Lipińska uczyła się w Warszawie, skończyła PWST, a następnie debiutowała w teatrze i w radio. Pierwszą filmową rolę zagrała w „Czerwonych beretach” (1962) Pawła Komorowskiego. Początkowo wcielała się w miłe, urocze dziewczęta, jak w filmach Stanisława Różewicza. Do jej ważniejszych kreacji należy rola w „Salcie” Tadeusza Konwickiego. Stworzyła również kilka ciekawych postaci w adaptacjach literackich: „Dolina Issy”, „Lalka” i jedną z najlepszych w swojej karierze – w „Nad Niemnem” (1987) w reżyserii Zbigniewa Kuźmińskiego. Zachwyciła widzów jako histeryczna, wiecznie „chora” i jednocześnie nieustannie rozmarzona Emilia, żona Korczyńskiego.

Marta Lipińska cały czas pojawia się w filmach i serialach, gdzie najczęściej grywa postaci zabawnych lub ciepłych i mądrych matek i ciotek. Można tu wymienić komedię „Nigdy w życiu”, seriale „Miodowe lata” czy „Ranczo”. Aktorka dwukrotnie stawała na ślubnym kobiercu. Pierwszy raz z operatorem filmowym Krzysztofem Wiśniewiczem, a drugi z reżyserem Maciejem Englertem, bratem Jerzego Englerta. Lipińska ma dwójkę dzieci.

20. Pola Raksa (ur. 1941)

Nie sposób wyobrazić sobie żadnego zestawienia najlepszych polskich aktorek bez Poli Raksy. To jedno z największych nazwisk polskiego kina, które zostało upamiętnione w kultowym przeboju zespołu Perfect. Być może już niezwykle znaczące w historii polskiego kina imię, jakie nosiła największa polska gwiazda, Pola Negri, wróżyło przyszłej artystce wielką karierę. Studiowała na PWSTiF w Łodzi, a zadebiutowała w „Rzeczywistości” (1960) Antoniego Bohdziewicza. Grała piękne, eteryczne dziewczęta zarówno w kinie młodzieżowym, jak i w filmach kostiumowych. Można tu wymienić obrazy Marii Kaniewskiej: „Szatan z siódmej klasy” (1960) i „Panienkę z okienka” (1964) oraz „Beatę” Anny Sokołowskiej.

Ważną kreację stworzyła w „Popiołach” Wajdy na podstawie prozy Stefana Żeromskiego, gdzie wcieliła się w Helenę de With, młodzieńczą miłość Rafała Olbromskiego. Szalenie popularna stała się natomiast dzięki roli Marusi w serialu „Czterej pancerni i pies”. Do dziś jest to ikoniczna kreacja pięknej Poli Raksy, zapewniająca jej status wielkiej gwiazdy lat 60. i 70. Występowała później okazyjnie w filmach, jednak w latach 90. porzuciła kino, by zająć się modą. Była żoną operatora filmowego, Andrzeja Kostenko, z którym ma syna Marcina. W wywiadzie dla „Filmu” w 1970 roku aktorka mówiła: „nasz film jest zdominowany przez panów. Panowie walczą, cierpią, przeżywają problemy; panie pełnią w świecie rolę pomocniczą, są po to, żeby pocieszyć, wysłuchać, wesprzeć. Ich kobiece sprawy traktowane są pobłażliwie, jeśli nie zgryźliwie.” – być może dlatego ostatecznie rozczarowała się kinem?

21. Barbara Brylska (ur. 1941)

Prawdziwa seksbomba PRL-u, jedna z najpiękniejszych polskich aktorek lat 60. i 70. – cudowna Barbara Brylska. Jej gwiazda rozbłysła w kinie kostiumowym. Zasłynęła rolą zmysłowej, fenickiej kapłanki Kamy w „Faraonie” (1966) w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Polacy pokochali ją jako Krzysię w „Panu Wołodyjowskim” (1969). Była wielką muzą u wielu reżyserów całego bloku wschodniego. W głośnej „Anatomii miłości” Romana Załuskiego stworzyła z Janem Nowickim śmiały erotyczny duet. W pierwszej dekadzie XXI wieku zagrała wiele ról matek, jak np. w filmie „Jasne, błękitne okna” Bogusława Lindy. Wcielała się w ciekawe postaci kina obyczajowego, sensacyjnego i wojennego.

Prywatnie Barbara Brylska miała dwóch mężów: Jana Borowca i Ludwika Kosmala. W 1993 roku przeżyła osobistą tragedię: jej córka, Barbara Kosmal, zginęła tragicznie w wypadku.

22. Teresa Tuszyńska (1942 – 1997)

Mimo że Teresa Tuszyńska nie zagrała wielu ról i tak zapisała się na kartach polskiej kinematografii. Zaczęła podbijać świat jako bardzo młoda dziewczyna – modelka. W wieku 16 lat wygrała konkurs tygodnika „Przekrój” pod hasłem: „Piękne dziewczęta na ekrany” i wkrótce pojawiła się w filmie Rybkowskiego „Ostatni strzał” (1958). Jej najwybitniejszą i najbardziej pamiętną rolą była córka francuskiego konsula w „Do widzenia, do jutra” Janusza Morgensterna. Zagrała tu pierwszoplanową postać: nowoczesną, trochę rozmarzoną i ciekawą świata dziewczynę. Partnerował jej Zbigniew Cybulski, a iście magnetyczny, europejski wizerunek Margueritte otworzył przed Tuszyńską drzwi wielkiej kariery. Zagrała w filmach „Tarpany” Kutza, „Rozwodów nie będzie” Stefana Stawińskiego, „Cała naprzód” Lenartowicza.

Niestety nie poradziła sobie z wielkim sukcesem. Popadła w nałóg alkoholowy, który szkodził jej kolejnym kreacjom i powodował coraz większy zamęt w życiu prywatnym. Wikłała się w liczne romanse i trudne związki z mężczyznami. Pod wpływem alkoholu dopuszczała się awantur, w wyniku jednej z nich została skazana na rok więzienia. Kazimierz Kutz powiedział o niej: „Kariera zawodowa też się ostatecznie załamała i w końcu Tuszyńska, w sensie dosłownym, gdzieś się rozpłynęła. Nie tylko ja jej żałowałem. Wszyscy wokół żałowali, a niektórzy czuli się trochę winni”.

23. Ewa Wiśniewska (ur. 1942)

Prawdziwa dama polskiej kinematografii – Ewa Wiśniewska. Jest siostrą innej znanej aktorki, Małgorzaty Niemirskiej. Pierwsze próby w kinie podjęła po wygraniu konkursu organizowanego przez „Film” „Piękne dziewczęta na ekrany”. Ukończyła warszawską PWST. Zwróciła na siebie uwagę widzów i krytyki, zachwycając swoim dziewczęcym urokiem, po zagraniu w filmach „Prawo i pięść” J. Hoffmana i E. Skórzewskiego oraz „Sam pośród miasta” Haliny Bielińskiej. Wielką rozpoznawalność przyniosła jej rola lekarki w serialu „Doktor Ewa” (1970). Przełomem w jej aktorskim emploi był film Kutza „Paciorki jednego różańca”, w którym wykreowała skomplikowaną kobiecą postać. Jednym z najwybitniejszych osiągnięć artystycznych Wiśniewskiej jest rola Róży w „Cudzoziemce” (1986) w reżyserii Ryszarda Bera. Wcieliła się tu w niespełnioną skrzypaczkę i pianistkę, całe życie wspominającą swoją młodzieńczą miłość. Film powstał na podstawie powieści Marii Kuncewiczowej.

Ewa Wiśniewska zdobywała również prestiżowe nagrody za rolę kniahini Kurcewiczowej w „Ogniem i mieczem” (1999) i babci dwóch sióstr dorastających w czasach PRL-u w „Zupie nic” (2021) Kingi Dębskiej. Trzykrotnie wychodziła za mąż. Przez długi czas była związana z Krzysztofem Kowalewskim. Ma córkę Grażynę.

24. Anna Seniuk (ur. 1942)

Kolejna powszechnie rozpoznawalna polska aktorka teatralna i filmowa, której szczytowe osiągnięcia przypadły na okres PRL-u. Anna Seniuk uczyła się w krakowskiej PWST, a następnie występowała na deskach Teatru Starego aż do lat 70. Jednocześnie z powodzeniem odnalazła się w filmie. Początkowo powierzano jej role wiejskich dziewcząt, służących czy kelnerek. Odmianę przyniósł „Kardiogram” (1971) Romana Załuskiego, gdzie zagrała atrakcyjną mężatkę wikłającą się w zakazany romans. Ekranową nieśmiertelność zapewniła jej serialowa kreacja Magdy, żony inżyniera Karwowskiego w popularnym serialu „Czterdziestolatek”. Zagrała tę postać brawurowo, eksponując jej wszelkie zalety i dyskretnie sugerując zabawne wady. Wystąpiła w wysmakowanej ekranizacji „Panien z Wilka” w reżyserii Wajdy, w „Bilecie powrotnym” Petelskich, a także wcieliła się w Handzię w słynnej „Konopielce” (1981).

Oczywiście Anna Seniuk ma na koncie również świetne występy w Teatrze Telewizji – dla wielu widzów pozostanie idealnym wcieleniem Dulskiej, „która własne brudy pierze we własnym domu” z komedii Gabrieli Zapolskiej. Artystka jest również profesorem w Akademii Teatralnej Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. Była w związku małżeńskim z kompozytorem Maciejem Małeckim, z którym ma syna Grzegorza i córkę Magdalenę.

25. Elżbieta Starostecka (ur. 1943)

Jedna z najpiękniejszych polskich aktorek – Elżbieta Starostecka. Absolwentka Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, utalentowana aktorka teatralna, która na wielkim ekranie zadebiutowała w 1964 roku, w „Echu” Stanisława Różewicza. Początkowo grywała w komediach. Wielu widzów pamięta ją jako plutonową w „Rzeczpospolitej babskiej” oraz ponętną piosenkarkę w komedii „Jak rozpętałem II wojnę światową”. Pełnię swojego talentu pokazała jednak w kinie kostiumowym. Pojawiła się w epizodzie „Lalki” Hasa, serialu „Czarne chmury” i w „Nocach i dniach” (1975) Antczaka. W ekranizacji powieści Dąbrowskiej mistrzowsko zagrała Teresę, ukochaną siostrę Barbary, wzruszająco portretując tragiczny romantyzm tej postaci.

Rolą życia Starosteckiej była natomiast Stefcia Rudecka w „Trędowatej” w reżyserii Jerzego Hoffmana. Zagrała ją z niesłychanym wdziękiem, portretując wrażliwą, uroczą młodą dziewczynę, rozdzieloną z ukochanym przez bezduszne klasowe konwenanse. Ciekawą współczesną rolę zagrała Starostecka również w komedii kryminalnej Jana Batorego „Skradziona kolekcja”, na podstawie powieści Joanny Chmielewskiej. Wcieliła się w sprytną, rezolutną Jankę, która pomaga przyjaciółce w prywatnym śledztwie. Artystka jest żoną znanego kompozytora, Włodzimierza Korcza, z którym ma syna i córkę.

26. Magdalena Zawadzka (ur. 1944)

Czołowa polska aktorka, wielka gwiazda kina lat 70., która szturmem podbiła serca Polaków. Magdalena Zawadzka ukończyła PWST w stolicy i grała w teatrach. Jej filmowym debiutem było „Spotkanie w Bajce” (1962) Rybkowskiego. Początkowo dostawała głównie role komediowe, gdzie grywała nowoczesne, temperamentne dziewczyny. Na taki image aktorki składały się między innymi „Rozwodów nie będzie” (1964), „Późne popołudnie” (1964) czy „Pieczone gołąbki” (1966). Jej popisowym filmowym wcieleniem okazała się jednak Basia z „Pana Wołodyjowskiego” (1969) Hoffmana i serialu „Przygody pana Michała” Komorowskiego. Zawadzka z mistrzowskim kunsztem ożywiła Sienkiewiczowską bohaterkę, obdarzając ją nie tylko swoją urodą, ale również dowcipem, sprytem i jednocześnie sporą dawką liryzmu. Pokazała na ekranie metamorfozę swojej postaci od beztroskiej dziewczyny do dojrzałej, kochającej kobiety i patriotki.

Istotną rolą w dorobku Magdaleny Zawadzkiej była również Amelia w „Mazepie” Gustawa Holoubka na podstawie sztuki Juliusza Słowackiego. Ponadto wystąpiła w „Nocach i dniach” Antczaka jako zakochana w Bogumile Ksawunia Woynarowska czy w „Barwach ochronnych” (1979) Zanussiego. Obecnie pojawia się w polskich serialach. Jej pierwszym mężem był Wiesław Rutowicz, a drugi raz wyszła za Gustawa Holubka, z którym ma syna Jana Holoubka, znanego operatora i reżysera.

27. Małgorzata Braunek (1947 – 2014)

Kolejne nazwisko na liście najlepszych polskich aktorek powojennego kina: Małgorzata Braunek. Studiowała w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, jednak jeszcze jako studentka związała się z kinem. Debiutowała w „Skoku” (1967) Kazimierza Kutza, potem wystąpiła w „Żywocie Mateusza” Witolda Leszczyńskiego, ale jej pierwszą znaczącą rolą była bohaterka „Polowania na muchy” Andrzeja Wajdy. Wcieliła się mianowicie w przebiegłą modliszkę – atrakcyjną studentkę polonistyki uwodzącą statecznego, żonatego urzędnika. Dziewczęcy wizerunek z wielkimi przeciwsłonecznymi okularami okazał się jednym z najbardziej ikonicznych w karierze Braunek. Choć rola życia była dopiero przed nią.

Ciekawe aktorskie wcielenia przypadły jej w obrazie „Lokis: Rękopis profesora Wittembacha” i w filmach Andrzeja Żuławskiego. Jednak to dzięki Oleńce z Hoffmanowskiej ekranizacji „Potopu” (1974) została nieśmiertelną gwiazdą polskiego kina. Małgorzata Braunek dała również swoją twarz Izabeli Łęckiej w popularnym serialu na podstawie powieści Bolesława Prusa – „Lalka”. U szczytu popularności porzuciła karierę, by oddać się podróżom i medytacji. Powróciła do kina w wybitnej, nagrodzonej Orłem roli Marianny w „Tulipanach” Jacka Borcucha. Aktorka grała w popularnych serialach na kanwie serii książek Małgorzaty Kalicińskiej, „Dom nad rozlewiskiem”. Trzykrotnie wychodziła za mąż: za Janusza Guttnera, Andrzeja Żuławskiego i Andrzeja Krajewskiego. Miała dwójkę dzieci: Xawerego Żuławskiego i Orinę Krajewską.

28. Stanisława Celińska (ur. 1947)

Ważna postać wśród polskich aktorek filmowych – Stanisława Celińska. Po ukończeniu warszawskiej PWST udało jej się świetnie zadebiutować w roli Niny w filmie Wajdy „Krajobraz po bitwie” (1970). Zagrała Lusię w komedii Stanisława Barei „Nie ma róży bez ognia”. Widzów urzekła jako Agnieszka, córka Niechciców w „Nocach i dniach” (1975) Jerzego Antczaka. W adaptacji powieści Marii Dąbrowskiej z wdziękiem wcieliła się w alter ego samej pisarki. Ponadto stworzyła kreację jednej z „Panien z Wilka” Andrzeja Wajdy na podstawie prozy Jarosława Iwaszkiewicza. Grywała w licznych serialach, poczynając od świetnej produkcji „Alternatywy 4” po „Teściowe”. Jest dwukrotną Laureatką Orłów za drugoplanowe role w filmach „Pieniądze to nie wszystko” (2001) i „Joanna” (2010).

Stanisława Celińska była żoną Andrzeja Mrowca, z którym ma dwójkę dzieci. Obok aktorstwa kinowego i teatralnego jej drugą wielką pasją jest muzyka. Pochodzi z domu o tradycjach muzycznych: jej ojciec był pianistą, a matka skrzypaczką. Często występowała w Przeglądach Piosenki Aktorskiej, brała udział w Festiwalu w Opolu, a także nagrała kilka płyt. Jej album „Malinowa” zdobył uznanie publiczności i liczne nagrody.

29. Ewa Dałkowska (ur. 1947)

Ewa Dałkowska ukończyła polonistykę na UW i aktorstwo na warszawskiej PWST. Zagrała w kilkudziesięciu filmach. Ciekawie zaprezentowała się już w pierwszym filmowym epizodzie jako Olesia Chrobotówna w „Nocach i dniach” Antczaka. Jedną z jej najbardziej pamiętnych ról była Rita ze „Sprawy Gorgonowej” (1977) Janusza Majewskiego. Film oparty na prawdziwej historii przedwojennej zbrodni przedstawia proces guwernantki oskarżonej o zabójstwo swojej siedemnastoletniej wychowanicy. Z kolei u Andrzeja Wajdy Dałkowska zagrała w dramacie „Bez znieczulenia” (1978). Wcieliła się w żonę znanego dziennikarza (Zbigniew Zapasiewicz), która opuszcza go po tym, jak ten zostaje uwikłany w polityczne oskarżenia.

Dałkowska grała u Agnieszki Holland, Edwarda Żebrowskiego czy Janusza Majewskiego. Do najwybitniejszych osiągnięć aktorskiego emploi Dałkowskiej należy „Kobieta z prowincji” (1984) Andrzeja Barańskiego. Zagrała tu 60-letnią wdowę, która walczy o zapewnienie lepszego losu swoim dzieciom i wspomina swoje życie w różnych okresach politycznych. Warto pamiętać również o jej występie w „Korczaku” Wajdy. Aktorka dwukrotnie wychodziła za mąż. Miała syna Ksawerego. Zmarła w wieku 78 lat.

30. Bożena Dykiel (1948 – 2026)

Wielka polska aktorka charakterystyczna, która stworzyła niezapomniane role często o rysie karykaturalnym lub komediowym. Bożena Dykiel była absolwentką PWST w Warszawie i swoją karierę rozpoczęła od występowania w teatrach. W filmie zadebiutowała jako Kaśka w „Weselu” (1973) Andrzeja Wajdy. Drugi występ u tego reżysera zaowocował najwybitniejszą kreacją w jej dorobku – rolą Mady, córki niemieckiego milionera, z którą ostatecznie żeni się Borowiecki w „Ziemi obiecanej”. Widzowie pokochali ją za niezwykle naturalne i zabawne kobiece postacie w typie serialowej Miećki z „Alternatyw 4”, gdzie zagrała żonę dozorcy Anioła. Często obsadzano ją w roli prostych wiejskich dziewcząt, jak w „Awansie” (1974) albo rezolutnych, nieco władczych kobiet jak w „Wyjściu awaryjnym”.

Bożena Dykiel stworzyła również piękną kreację w serialu Łomnickiego „Dom”, a przez 20 lat grała w produkcji „Na Wspólnej”. Wspólnie z mężem, Ryszardem Kirejczykiem, wychowała dwie córki.

31. Teresa Marczewska (ur. 1948)

Aktorka, która święciła triumfy w latach 70. i 80. Teresa Marczewska (z domu Kamińska) ukończyła krakowską PWST. Wystąpiła w jednym z odcinków „Stawki większej niż życie”. Największą popularność przyniosły jej natomiast role w filmach męża, reżysera Wojciecha Marczewskiego. W „Zmorach” (1978) na podstawie powieści Emila Zegadłowicza wcieliła się w chorą na gruźlicę, samotną matkę. W „Dreszczach” (1981) zagrała atrakcyjną druhnę na obozie harcerskim, owładniętą stalinowską propagandą, która staje się obiektem fascynacji głównego bohatera. Za tę kreację otrzymała wyróżnienie na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku. Trzecia znacząca rola Marczewskiej to Małgorzata z „Ucieczki z kina Wolność” (1990).

Ponadto aktorka wystąpiła w „Dekalogu, osiem” (1988) Kieślowskiego, wcielając się w tłumaczkę książek znanej profesorki etyki, z którą łączą ją przeżycia z czasów wojennych. Pojawia się w epizodach i serialach telewizyjnych. Ze związku z Marczewskim ma syna Filipa, również reżysera.

32. Ewa Szykulska (ur. 1949)

Aktorka o bardzo charakterystycznym, chropowatym głosie i oryginalnej urodzie. Ewa Szykulska zadebiutowała w filmie „Tandem” (1966) Stanisława Kokesza. Była gwiazdą filmów Janusza Kondratiuka, prywatnie jej męża. Najczęściej przywoływaną bohaterką w jej dorobku jest młoda pracownica poczty w filmie „Dziewczyny do wzięcia” (1972). Szykulska zagrała tu niezwykle naturalnie, tworząc wiarygodny portret marzącej o lepszym życiu mieszkanki prowincji. Ponadto zagrała hrabinę Koniecpolską w „Karierze Nikodema Dyzmy” czy ponętną instruktorkę w sekcji specjalnej w „Seksmisji” (1983). Jedną z jej najbardziej przejmujących ról jest Stacha Wilecka z filmu, którego akcja rozgrywa się w kobiecym więzieniu, „Nadzór” (1983) Wiesława Saniewskiego.

Ewa Szykulska pod koniec lat 80. zrezygnowała z grania w filmach i pracowała w firmie męża, Zbigniewa Perneja. Wróciła w popularnych serialach telewizyjnych „Lokatorzy” i „Sąsiedzi”, gdzie zagrała komiczną postać Heleny, za co zdobyła uznanie widzów i krytyki. Aktorka grywa obecnie w serialach i pojawia się w kinie niezależnym.

33. Anna Romantowska (ur. 1950)

Bardzo wyrazista aktorka, słynąca z ról kobiet wrażliwych, mających wiele osobistych rozterek, a jednocześnie silnych. Anna Romantowska dobrze odnajduje się w kinie psychologicznym, grając postaci niejednoznaczne i nieco tajemnicze. Ukończyła warszawską PWST, pierwszą znaczącą kreację filmową zaprezentowała w obrazie „Kobieta i kobieta” (1979) R. Bugajskiego i Janusza Dymka. Jednym z jej największych artystycznych osiągnięć była rola Miry Szajnert, kobiety złamanej przez stalinowski terror w słynnym „Przesłuchaniu” (1989). Otrzymała za nią nagrodę na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. Kreacje zdeterminowanych bohaterek, realizujących się zawodowo zagrała w „Koniec gry” Feliksa Falka i „Dzieci i ryby” (1996). Inną cenioną kreacją aktorki była rola skromnej księgowej w „Statystach” (2006) Michała Kwiecińskiego.

Aktorka miała dwóch mężów: Krzysztofa Kolbergera i reżysera Jacka Bromskiego. Ma córkę Julię Kolberger. Anna Grigo napisała o Annie Romantowskiej w „Twoim Stylu”: „Niewiarygodnie ambitna, szuka wyłącznie ról interesujących. Jest kolejnym przykładem wielkiego, niewykorzystanego polskiego talentu”.

34. Anna Dymna (ur. 1951)

Wśród polskich aktorek filmowych to postać szczególnie lubiana i ceniona za wielkie serce: Anna Dymna. Jej panieńskie nazwisko to Dziadyk, Dymna – po mężu Wiesławie Dymnym, artyście Piwnicy pod Baranami, który zmarł przedwcześnie na zawał serca w 1978 roku. Aktorka ukończyła krakowską PWST i na stałe związała się z Teatrem Starym, ale już w trakcie studiów zaczęła grać w filmach. Debiutowała w obrazie Wandy Jakubowskiej „150 na godzinę”. Ze względu na dziewczęcy wdzięk, świetną figurę i delikatną urodę wcielała się w piękne, temperamentne albo romantyczne dziewczyny. Grała uroczą szlachciankę w serialu „Janosik” oraz piękną hrabiankę Barską w „Trędowatej”. Sławę przyniosła jej rola Ani w komediach Chęcińskiego „Nie ma mocnych” i „Kochaj albo rzuć”. Do jej najbardziej rozpoznawalnych kreacji należy również córka profesora Wilczura w „Znachorze” i oczywiście wspaniała Barbara Radziwiłłówna – w wersji serialowej i w „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” Janusza Majewskiego.

Za rolę popadającej w alkoholizm dziennikarki w filmie Barbary Sass „Tylko strach” (1993) dostała Złote Lwy. Poza wybitnymi rolami Anna Dymna słynie z działalności charytatywnej. Jest założycielką fundacji „Mimo Wszystko”, której celem jest znoszenie barier dla osób z niepełnosprawnością. Po śmierci Wiesława Dymnego dwukrotnie wyszła za mąż: za Zbigniewa Szotę, z którym ma syna Michała, a potem za reżysera Krzysztofa Orzechowskiego.

35. Krystyna Janda (ur. 1952)

Jedna z najbardziej rozpoznawalnych polskich aktorek, niezwykle wyrazista i obdarzona charyzmą. Wyróżnia ją niezwykle emocjonalny styl gry. Kształciła się w PWST w Warszawie i jeszcze w okresie studenckim trafiła do filmu. Jej pierwsza duża i jedna z najważniejszych ról to młoda reżyserka Agnieszka w „Człowieku z marmuru” (1976) Andrzeja Wajdy. Postać była wzorowana na Agnieszce Holland, do czego nawiązuje nie tylko zawód, imię, ale również sposób ubierania się bohaterki. Janda zagrała oczywiście również w kontynuacji filmu – „Człowieku z żelaza”. Wystąpiła w roli Elżbiety Bieckiej w słynnej ekranizacji powieści Nałkowskiej – „Granica” (1977) czy w horrorze „Golem”. Ogromne międzynarodowe uznanie przyniosła Jandzie kreacja we wstrząsającym filmie „Przesłuchanie” (1982) Ryszarda Bugajskiego. To historia piosenkarki Antoniny Dziwisz, która w okresie stalinizmu zostaje aresztowana przez UB i poddawana okrutnym torturom spędza w więzieniu kilka lat. Za tę wybitną kreację aktorka została wyróżniona w Cannes.

Inne ważne role Jandy przyniosły filmy „Kochankowie mojej mamy” (1985), „Dekalog” Kieślowskiego czy serial „Modrzejewska”. W 1995 roku sama stanęła za kamerą jako reżyserka „Pestki”. A w kolejnych latach nadal z powodzeniem występowała w filmach, na przykład w „Tataraku” Wajdy na podstawie opowiadania Iwaszkiewicza. Jak wspaniałą jest aktorką, świadczą choćby jej znakomite epizody w serialach, które stanowią prawdziwe artystyczne perełki, jak na przykład genialna rola matki Czułego w „Warszawiance”. Krystyna Janda założyła dwa warszawskie teatry: Polonia i Och-Teatr, jest reżyserką i autorką sztuk. Z małżeństwa z Andrzejem Sewerynem ma córkę Marię, natomiast jej drugim mężem był Edward Kłosiński, z którym wychowała dwóch synów: Adama i Jędrzeja.

36. Jadwiga Jankowska-Cieślak (1951 – 2025)

Pełna kobiecego wdzięku, wrażliwości i ciepła – Jadwiga Jankowska-Cieślak należy do grona najlepszych polskich aktorek powojennego kina. Była absolwentką warszawskiej PWST i z powodzeniem występowała w licznych, docenianych rolach teatralnych. Pierwszy raz pojawiła się na srebrnym ekranie w filmie Barbary Sass – „Ostatni liść” (1972). Kinowy debiut od razu okazał się sukcesem – dostała Nagrodę Zbyszka Cebulskiego dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej w „Trzeba zabić tę miłość” (1972) Janusza Morgensterna. Obsadzano ją w rolach delikatnych bohaterek, które w trudnej sytuacji potrafią wykazać się dużą siłą charakteru. Można tu wymienić „Znikąd donikąd” Kutza czy serial „Polskie drogi”. W wojennej produkcji wcieliła się w Basię Białasównę, ujmującą dziewczynę zakochaną w głównym bohaterze, Władku.

Do znaczących ról w karierze Jadwigi Jankowskiej-Cieślak należą role: młodej kobiety poświęcającej się opiece nad niewidomym partnerem w „Sam na sam” (1977) Kostenki, lekarki w „Wezwaniu” (1996) i żony byłego funkcjonariusza UB, która po latach dowiaduje się o jego przeszłości w „Rysie” (2008). Za wymienione kreacje aktorka otrzymała Złote Lwy. Natomiast Złotą Palmą wyróżniono ją za rolę zakochanej w mężatce lesbijki w węgierskim filmie „Inne spojrzenie” (1982). Była żoną aktora i reżysera teatralnego Piotra Cieślaka, z którym miała trójkę dzieci.

37. Gabriela Kownacka (1952 – 2010)

Jedna z bardziej cenionych i zdolnych polskich aktorek – Gabriela Kownacka, która odeszła przedwcześnie w wyniku poważnej choroby. Urodzona we Wrocławiu, jako Gabriela Kwasz, kształciła się w Warszawie – w PWST. Na wielkim ekranie po raz pierwszy pojawiła się jako Zosia w „Weselu” Wajdy. Zachwycała urodą, blond włosami i figlarnym spojrzeniem. Mistrzowsko zagrała hrabiankę Ritę Szeliżankę w „Trędowatej” (1975), tworząc wspaniały duet z Piotrem Fronczewskim w roli hrabiego Trestki. Udało jej się wyeksponować autoironię bohaterki i niecodzienne połączenie urody z nieco złośliwym poczuciem humoru. Za ten filmowy portret otrzymała Nagrodę Zbyszka Cybulskiego. Szybko dostrzeżono jej komediowy zmysł, czego wyrazem była świetna rola w „Hallo Szpicbródka, czyli ostatni występ króla kasiarzy” (1978). Angażowali ją najwięksi polscy reżyserzy: Chęciński, Zaorski, Has czy Falk.

Lubiane i rozpoznawalne role Gabriela Kownacka grywała również w serialach. Szczególnie pamiętne okazały się występy w „Matkach, żonach i kochankach” oraz w „Rodzinie zastępczej”. Nazwisko Kownacka przyjęła po mężu, aktorze Waldemarze Kownackim, z którym miała syna Franciszka.

38. Dorota Stalińska (ur. 1953)

Wśród polskich aktorek powojennych Dorota Stalińska jest utalentowaną reprezentantką kina kobiet (tworzonego przez kobiety-reżyserki). Po ukończeniu PWST w Warszawie zagrała w „Seksolatkach” (1971) i w kilku drugoplanowych rolach, między innymi w „Niedzielnych dzieciach” Agnieszki Holland. Sławę i artystyczne spełnienie przyniósł jej jednak duet z Barbarą Sass. U tej reżyserki zagrała swoje największe, nagradzane na międzynarodowych festiwalach role (np. w San Sebastian). W „Bez miłości” (1980) wcieliła się w pewną siebie, wszelkimi środkami walczącą o karierę dziennikarkę, w „Debiutance” (1981) zagrała ambitną architektkę, która próbuje osiągnąć mistrzostwo w swojej dziedzinie, współpracując ze sławnym architektem. Z kolei w „Krzyku” stworzyła portret złodziejki, dążącej do odzyskania życiowej stabilizacji po wyjściu z więzienia.

Wszystkie te kreacje wyznaczyły nowy wzorzec kobiecości w polskim kinie – ambitnej, skupionej na własnych celach zawodowych, a nie na macierzyństwie czy rodzinie, silnej i bezkompromisowej. Odmienny wizerunek zaprezentowała natomiast Stalińska w roli Hanki Ordonówny w filmie Janusza Rzeszewskiego, „Miłość ci wszystko wybaczy” (1981). Po zakończeniu współpracy z Barbarą Sass aktorce nie udało się już zagrać ról na miarę tych z serii opowieści o niezależnych bohaterkach. Prywatnie była żoną Krzysztofa Kołbasiuka, ma syna Pawła.

39. Grażyna Szapołowska (ur. 1953)

W gronie polskich aktorek grających seksbomby i amantki Grażyna Szapołowska zajmuje wyjątkowe miejsce. Początkowo związana z Teatrem Pantomimy karierę filmową zaczynała w jugosłowiańskich i węgierskich produkcjach: „Zapach ziemi” i „80 huzarów”. Te oraz inne filmy: „Wielki podryw”, „Hotel klasy Lux” czy „Wielki Szu” (1980) stworzyły i utrwaliły jej wybitnie erotyczny wizerunek. Inaczej zaprezentował ją dopiero dramat „Inne spojrzenie” Károlya Makka. To uznawany za przełomowy film o lesbijskiej miłości pomiędzy Evą (Jankowska-Cieślak) i Livią (Szapołowska).

Swoistą odmianą w dorobku aktorki była rola w „Krótkim filmie o miłości” (1988) Krzysztofa Kieślowskiego, gdzie mogła pokazać swój talent do kreowania skomplikowanych, niejednoznacznych postaci, cierpiących z powodu samotności. Za jedno z najważniejszych osiągnięć Szapołowskiej uważa się również Telimenę z „Pana Tadeusza” (1999) w reżyserii Wajdy. Zdobyła za nią nagrodę polskiego Orła. Aktorka miała trzech mężów: Marka Lewandowskiego, Andrzeja Jungowskiego i Pawła Potorczyna. Ma córkę Katarzynę. W 2005 roku wydała książkę „Pocałunki”.

40. Joanna Szczepkowska (ur. 1953)

Utalentowana aktorka, która zawsze potrafi wydobyć ze swoich postaci charakter, choć rzadko grywała główne role. Absolwentka warszawskiej PWST, debiutowała w telewizji – w serialu „Czterdziestolatek. W filmie po raz pierwszy pojawiła się jako nieszczęśliwie zakochana Zosia w „Con amore” Jana Batorego i od razu została nagrodzona za najciekawszy debiut. Do jej najciekawszych kreacji należy Lidka Jasińska w serialu Jana Łomnickiego „Dom”. Zagrała tam dziewczynę zmagająca się z traumą wojennego gwałtu. Wśród jej istotnych osiągnięć wymienia się również Martę, działaczkę partyjną z „Matki Królów” w reżyserii Janusza Zaorskiego. Ponadto grała w „Jeziorze Bodeńskim”, „Kronice wypadków miłosnych”, „Cudzoziemce” czy w „Dwóch księżycach”.

Szczepkowska jest również pisarką i felietonistką. W 2010 roku jako pierwsza kobieta została prezesem Związku Artystów Scen Polskich. Aktorka jest wnuczką Jana Parandowskiego, słynnego autora „Mitologii”. Jej mężem był aktor Mirosław Konarowski, z którym ma dwie córki: Marię i Hannę.

Literatura:

„Encyklopedia kina”, pod red. T. Lubelskiego, Kraków 2010.

„Aktorki polskiego filmu. Album”, Rosner&Wspólnicy, Warszawa 2010.